ABŞ-nyň Goranmak ministrligine degişli DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency) hem-de ABŞ-nyň Harby-howa güýçleri (USAF) emeli aň tarapyndan dolandyrylýan döwrebaplaşdyrylan F-16 söweş uçaryny üstünlikli synagdan geçirdiler.
Synag wagtynda howpsuzlyk maksady bilen kokpitde adam pilot ýerleşdirilen hem bolsa, uçaryň dolandyrylyşy howa göterilenden soň dolulygyna emeli aň ulgamyna geçirildi. Şeýlelikde, söweş awiasiýasynyň awtonom dolandyryş tehnologiýalaryny ösdürmekde möhüm üstünlik gazanyldy.
Köne F-16 uçarlary emeli aň bilen döwrebaplaşdyrylýar
Öň hem X-62A VISTA platformasynda şuňa meňzeş mümkinçilikler görkezilipdi. Şeýle-de bolsa, bu synag ilkinji gezek öňki nesle degişli F-16 söweş uçarynyň täzeden enjamlaşdyrylyp, awtonom görnüşde dolandyrylmagyny üstünlikli görkezdi.
Bu uçuş DARPA-nyň VENOM maksatnamasynyň çäklerinde işlenip düzülen VENOM Autonomy Kit ulgamynyň mümkinçiliklerini tassyklaýan möhüm tapgyr hökmünde häsiýetlendirilýär.
Bu toplum uçara emeli aň esasly “sanly piloty” goşýar. Iň möhüm aýratynlyklaryň biri hem onuň uçaryň esasy uçuş programma üpjünçiligini üýtgetmezden işlemegidir.
Emeli aň diňe uçuşy däl, ähli ulgamlary hem dolandyrýar
DARPA-nyň berýän maglumatlaryna görä, VENOM ulgamy diňe bir uçuşy dolandyrman, eýsem uçaryň sensorlaryny, beýleki wezipe ulgamlaryny hem dolandyryp bilýär.
Şeýlelikde, häzirki wagtda ulanylýan F-16 flotuny giň gerimli programma üpjünçiligi üýtgetmelerini geçirmezden ýokary derejeli awtonom mümkinçilikler bilen enjamlaşdyrmak mümkin bolýar.
Adam gözegçiligi saklanýar
Synag uçuşynda uçaryň howa göterilişi adam pilot tarapyndan amala aşyryldy. Uçar howpsuz belentlige çykandan soň bolsa dolandyryş emeli aň ulgamyna geçirildi.
Pilot bolsa diňe gözegçilik edip, zerur ýagdaý ýüze çyksa dolandyryşy gaýtadan öz eline almak üçin taýýarlyk ýagdaýynda galdy.
Bu usul “human-on-the-loop” diýlip atlandyrylýan, ýagny adam gözegçiligindäki awtonom dolandyryş modeline esaslanýar. Bu modelde operator ähli prosese gözegçilik edýär, ýöne emeli aňyň kabul edýän her bir çözgüdini aýratyn tassyklamak zerurlygy ýok.
Şeýlelikde, bu usul ähli möhüm çözgütleriň hökmany suratda adam tarapyndan tassyklanmagyny talap edýän “human-in-the-loop” modelinden tapawutlanýar.
Geljekde awtonom söweş uçarlarynyň toparlary döredilip biler
DARPA-nyň bellemegine görä, VENOM taslamasy guramanyň alyp barýan Artificial Intelligence Reinforcements (AIR) maksatnamasynyň esasy bölekleriniň biri bolar.
Geljekde esasy maksat F-16 ýaly platformalara esaslanýan awtonom söweş uçarlarynyň toparlaryny döretmekden ybaratdyr.
Bu konsepsiýa laýyklykda, adam pilotlar ähli uçarlary aýratyn dolandyrmagyň ýerine, esasanam BVR (Beyond Visual Range), ýagny göni görüş çäginden daşarda ýerine ýetirilýän söweş tabşyryklarynda bir wagtyň özünde birnäçe awtonom söweş uçaryna ýolbaşçylyk ederler.
Şeýle çemeleşme pilotlaryň howpsuzlygyny ýokarlandyrmaga, zarba uruş uzaklygyny giňeltmäge hem-de söweş wagtynda täsir ediş tizligini ep-esli ýokarlandyrmaga mümkinçilik berer.
Şeýle hem ulgam birnäçe emeli aň agentleriniň özara hyzmatdaşlygyny, elektron söweş (EW) howplaryna garşy bilelikdäki hereketlerini hem-de adam dolandyrýan we pilotsyz uçuş enjamlarynyň utgaşykly işleýşini hem synagdan geçirmäge şert döredýär.
Bu üstünlik emeli aňyň diňe bir raýat pudagynda däl, eýsem harby awiasiýada hem strategik ähmiýetiniň barha artýandygynyň nobatdaky subutnamasy hökmünde baha berilýär.
