Uzak wagtlap duýgy adamzat üçin aýratyn, gaýtalanmajak we syrly aýratynlyk hasaplanýardy. Şatlyk, gynanç, gahar ýa-da söýgi ýaly emosiýalar diňe adam kalbynyň aýratynlygy hökmünde görülýärdi. Emma emeli aňyň (EA) yzygiderli ösüşi bilen bu düşünje kem-kemden üýtgäp başlady. Häzirki wagtda emeli aň duýgyny hakykatdan “duýmaýar”, ýöne ol duýgulary iň ownuk detallaryna çenli analiz edip, olaryň alamatlaryny öwrenip bilýär. Bu ýagdaý tebigy we möhüm bir soragy döredýär: eger maşyn (kompýuter) duýgyny tanap we oňa laýyklykda hereket edip bilýän bolsa, onda ol belli derejede “duýguly” hasap edilip bilermi?
Duýgulary sanlara we algoritmlere öwürmek
Adam bilen tehnologiýanyň arasyndaky gatnaşyklaryň ewolýusiýasy
Eger emeli aň adam duýgularyny üstünlikli öwrenip bilse, tehnologiýa bilen adam arasyndaky gatnaşyk düýpli üýtgär. Häzirki wagtda biz enjamlary diňe gurallar hökmünde ulanýarys, emma geljekde olar hyzmatdaş ýa-da hatda “düşünýän” syrdaş ýaly bolup biler. Mysal üçin, adam özüni ýalňyz duýan wagtynda emeli aň bilen gürrüňdeş bolup, psihologiki rahatlyk tapyp biler. Bu ýagdaý adamlaryň jemgyýetdäki tebigy gatnaşyklaryna hem täsir edip biler, sebäbi käbir adamlar hakyky adamlardan has köp emeli aň bilen aragatnaşyk saklap başlamagy ähtimal.
Etika, ahlak we jogapkärçilik meselesi
Emeli aňyň duýgulary öwrenmegi diňe tehniki mesele bolman, eýsem çuňňur etiki we ahlak meselesidir. Eger bir ulgam adamyň duýgularyny doly bilýän we seljerip bilýän bolsa, onda onuň bu maglumatlary nähili ulanmalydygy iň möhüm meselä öwrülýär. Mysal üçin, emeli aň adamyň ejiz pursatlaryny bilip, ony dolandyrmak (manipulýasiýa etmek) üçin ulanylsa, bu uly howp döredýär. Şonuň üçin şeýle tehnologiýalaryň ösüşi bilen birlikde täze kanunlar, kiber-howpsuzlyk düzgünleri we ahlak kadalary hem döredilmelidir.
Adam şahsyýetine we täze jemgyýet modeline täsirleri
Tehnologiýa bilen duýgy derejesinde aragatnaşyk etmek adamlaryň özüni alyp barşyna we dünýägaraýşyna göni täsir edip biler. Adamlar kem-kemden iň gizlin duýgularyny maşynlar bilen paýlaşmaga öwrenişip bilerler. Şeýle hem, EA adamlaryň psihologik ýagdaýyny analiz edip, olara özlerini has gowy tanamaga kömek edip biler. Netijede, jemgyýet täze görnüşe geçip, adamlar we maşynlaryň arasynda täze gatnaşyk modelleri peýda bolar; emeli aň gündelik wezipeleri ýerine ýetirer, adamlar bolsa döredijilige we emosional ösüşe has köp üns berer.
Emeli aňyň duýgulary öwrenmegi, tehnologiýanyň diňe bir ulanýan guralymyz däl-de, eýsem içki dünýämizi paýlaşýan syrdaşymyza öwrüljekdigini aýdyň görkezýär. Bu ewolýusiýanyň haýsy ugra gönükjekdigi we adamzat üçin nähili netijeleri berjekdigi, diňe biziň häzirden kabul etjek etiki we ahlak çözgütlerimize bagly bolar.
Ýazan: Redjepow Jahangir
Türkmen oba hojalyk institutynyň 3-nji ýyl talyby
