Soňky birnäçe ýylda ChatGPT, DeepSeek, Gemini we Claude ýaly gurallar bilen durmuşymyza giren Uly Dil Modelleri (LLM – Large Language Models), tehnologiýa bilen bolan gatnaşygymyzy düýbünden üýtgetdi. Bize goşgy ýazdylar, kodlar döretdiler we çylşyrymly soraglara jogap berdiler. Emma, hemmämiziň içgin duýýan bir ýetmezçiligi bardy: Bu modeller gürläp bilýärdi, ýöne biziň ýerimize “iş” ýerine ýetirip bilmeýärdi.
Ine, hut şu nokatda sahnada täze bir oýunçy peýda bolýar: Uly Hereket Modelleri (LAM – Large Action Models). 2026-njy ýyla tarap barýarka, tehnologiýa dünýäsindäki iň uly jedel indi “emeli aň näderejede akylly?” däl-de, “emeli aň meniň üçin nämeleri edip biler?” soragynyň töwereginde aýlanýar.
Bu makalada, LLM we LAM tehnologiýalaryny jikme-jik öwrenip, olaryň arasyndaky möhüm tapawutlary we bu üýtgeşmäniň geljegi nähili şekillendirjekdigini mysallar arkaly düşündireris.
LLM (Uly Dil Modeli) Näme?
LLM, ýagny Large Language Model, milliardlarça parametrler bilen öwredilen, adam diline düşünmek we tekst öndürmek ukybyna eýe bolan emeli aň algoritmleridir. Esasy maksady, bir sonraky sözi çaklamak arkaly manyl tekstleri döretmekdir.
Nähili işleýär?
LLM-ler internetdäki ägirt uly tekst maglumat bazalary (kitaplar, makalalar, kodlar) arkaly tälim alýar. “Transformer” arhitekturasyny ulanyp, sözleriň arasyndaky gatnaşyklary matematiki ähtimallyklara öwürýärler.
Esasy ukyby: Maglumatlary işlemek, jemlemek (reziýume), terjime etmek we döredijilikli mazmun taýýarlamak.
Çägi: LLM-ler tebigaty boýunça “passiw” ulgamlardyr. Size uçak biletini nädip satyn almalydygyny iň ownuk jikme-jiklerine çenli düşündirip bilerler, ýöne şol “Satyn al” düwmesine siziň ýeriňize basyp bilmezler.
Mysal: ChatGPT-den “Aşgabatdan Stambula iň arzan uçak bileti haýsysy?” diýip soranyňyzda, bar bolan maglumatlary skanirläp size sanaw hödürlär. Emma bileti almak üçin entegem bir web sahypasyna girip, bank kart maglumatlaryňyzy özüňiz girizmelisiňiz (manuel).
LAM (Uly Hereket Modeli) Näme?
LAM, ýagny Large Action Model, emeli aňyň diňe bir dili däl, eýsem ulanyjy interfeýslerini (UI) we prosesleri hem düşünmegini üpjün edýän täze nesil tehnologiýadyr. LAM-laryň maksady tekst öndürmek däl, eýsem, bir maksada ýetmek üçin zerur ädimleri (basmak, süýşürmek, maglumat girizmek) ýerine ýetirmekdir.
Bu düşünje aýratyn-da Rabbit R1 ýaly enjamlaryň tanyşdyrylmagy bilen meşhurlaşan bolsa-da, onuň düýbi “agent esasly” (agentic) emeli aňa daýanýar.
Nähili işleýär?
LAM-lar, adamlaryň programmalary we web sahypalaryny nähili ulanýandygyny öwrenmek arkaly tälim alýar. “Neýro-Sembolik” (Neuro-symbolic) çemeleşmäni ulanýarlar. Ýagny olar diňe ekrandaky pikselleri görmän; şol pikselleriň bir “Sebede goş” düwmesidigini we oňa basylanda näme boljagyny aňlaýarlar.
Esasy ukyby: Programmalaryň arasynda geçiş etmek, formalary doldurmak, düwmelere basmak we tabşyryklary doly tamamlamak.
Güýji: API goldawy bolmadyk köne web sahypalarynda ýa-da çylşyrymly interfeýslerde hem edil adam ýaly hereket edip bilerler.
Mysal: Bir LAM ulgamyna “Maňa Stambul-Aşgabat arasy iň arzan bileti al” diýeniňizde; ulgam awiakompaniýanyň programmasyny açar, seneleri girizer, iň arzan bileti saýlar, hasaba alnan maglumatlaryňyzy forma ýazar we sizi töleg sahypasyna çenli getirer (ýa-da tassyklamagyňyz bilen tölegi awtomatiki amala aşyrar).
LLM we LAM Arasyndaky 4 Esasy Tapawut
Bu iki tehnologiýany biri-birinden tapawutlandyrýan esasy aýratynlyklary bir tablisa görnüşinde aýdyňlaşdyralyň:
A. Çykyp görnüşi (Output)
LLM: Tekst, kod ýa-da surat öndürýär. Netije “maglumatdyr”.
LAM: Hereket ýerine ýetirýär. Netije “tamamlanan tabşyrykdyr”.
B. Öwrediş maglumatlary (Training Data)
LLM: Ensiklopediýalar, web sahypalary we kitaplar ýaly “tekst” maglumatlary bilen öwredilýär.
LAM: Adamlaryň ekran ýazgylary, programma interfeýsleri we hereket loglary ýaly “özüni alyp barş” maglumatlary bilen öwredilýär.
Ç. Interfeýs bilen täsirleşmek
LLM: Adatça bir söhbetdeşlik gutusynyň (Chatbot) içinde ýaşaýar. Daşarky dünýä bilen baglanyşygy çäklidir.
LAM: Web brauzerleri, mobil programmalar we kompýuter programmalarynyň üstünde göni dolandyryşa eýedir.
D. Maksat
LLM: “Maňa gürrüň ber / Düşündir.”
LAM: “Meniň üçin ýerine ýetir / Et.”
Geljekde Bizi Näme Garaşýar?
LLM we LAM tehnologiýalary biri-biriniň bäsdeşi däl, eýsem tamamlaýjysydyr. Geljegiň emeli aň kömekçileri, beýni hökmünde LLM-i, el we aýak hökmünde bolsa LAM-y ulanar.
Häzirki wagtda Rabbit R1, Humane AI Pin ýa-da Adept AI ýaly startaplar (başlangyçlar) bu tehnologiýanyň öňbaşçylary bolsa-da, ýakyn geljekde smartfonlarymyzdaky operasiýa ulgamlarynyň (iOS we Android) doly LAM esasly gurluşa öwrülmegine garaşylýar. Indi programmalaryň arasynda azaşmak derek, diňe näme isleýändigimizi aýdarys we telefonymyz biziň ýerimize şol programmalary dolandyrar.
Jemläp aýtsak; LLM-ler dünýäni düşünmegimize kömek edýän kitaphanaçylar bolsa, LAM-lar işlerimizi ýerine ýetirýän şahsy kömekçilerdir. Tehnologiýa taryhy, buýruk setirlerinden (command line) grafik interfeýslere (GUI) we indi bolsa niýet esasly interfeýslere (LAM) tarap ösýär.
Emeli aň rewolýusiýasynyň ilkinji tapgyry “Gürleýän AI” boldy we bu tamamlandy. Indi bolsa “Ýerine ýetirýän AI” eýýamyna girýäris. Bu diňe bir tehnologiýa höwesjeňleri üçin däl, sanly dünýäde iş alyp barýan her kes üçin netijeliligiň kesgitlemesiniň täzeden ýazylmagyny aňladýar.
