Türkiýe emeli aň ösüş strategiýasyny hödürledi

Emeli aň häzirki döwürde dünýä tehnologiýa ösüşiniň esasy ugurlarynyň birine öwrülýär. Döwletler bu ugurda ylmy barlaglary, sanly infrastrukturalary we hünärmen taýýarlygyny ösdürmek arkaly geljegiň tehnologiýa bäsleşigine taýýarlanýar. Türkiye hem 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan Emeli aň hereket meýilnamasy bilen bu ugurda giň gerimli maksatnamany durmuşa geçirip başlady. Täze strategiýa emeli aň sowatlylygyny ýokarlandyrmakdan başlap, hasaplaýyş ulgamlaryny, robottehnikany we innowasion tehnologiýalary ösdürmäge çenli möhüm ugurlary öz içine alýar.

Emeli aň boýunça täze hereket meýilnamasy işe girizildi

Türkiye 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan Emeli aň hereket meýilnamasyny resmi taýdan kabul etdi. Meýilnama Prezidentiň Kararnamasy esasynda Resmi Gazetede çap edilip, güýje girdi. Senagat we tehnologiýa ministrliginiň utgaşdyrmagynda taýýarlanan bu resminama emeli aň ulgamynda:

• adam serişdelerini ösdürmek;
• hasaplaýyş infrastrukturasyny güýçlendirmek;
• döwlet hyzmatlarynda emeli aňy ulanmak;
• robotika tehnologiýalaryny ösdürmek

ýaly möhüm ugurlary öz içine alýar. Meýilnama “Duý, peýdalan, öndür we dolandyr” ýörelgesi esasynda 4 esasy ugurda 16 ileri tutulýan hereketi kesgitleýär. Maksat — Türkiýäni emeli aň tehnologiýalaryny diňe ulanýan däl, eýsem döredýän, öndürýän, eksport edýän we ygtybarly dolandyrýan ýurtlaryň hataryna çykarmak.

Emeli aň sowatlylygy üçin 5 million adama okuw berler

Meýilnamanyň esasy ugurlarynyň biri jemgyýetiň emeli aň boýunça bilim derejesini ýokarlandyrmak bolar. Şol çäkde Milli emeli aň sowatlylygy we howpsuz ulanmak maksatnamasy durmuşa geçiriler. Maksatnama boýunça:

• 2 ýylyň dowamynda 5 million raýata emeli aň tehnologiýalaryny dogry we howpsuz ulanmak boýunça bilim bermek;
• 10 müň ýokary derejeli emeli aň hünärmenini;
• 100 müň emeli aň amaly hünärmenini taýýarlamak meýilleşdirilýär.

Şeýle hem Milli emeli aň zehin maksatnamasy amala aşyrylar.  Meýilnamanyň ahyryna çenli:

• 1 million işgäriň hünär taýdan özgeriş mümkinçilikleri bahalandyrylar;
• 500 halkara hünärmeniň Türkiýede ylmy-barlag, telekeçilik we bilim işlerine gatnaşmagy üpjün ediler.

Maglumat ulgamlary boýunça bolsa Milli maglumat kitaphanasy, howpsuz maglumat zolaklary we Emeli aň çempionlary maksatnamasy dörediler.

Emeli aň üçin çalt patent ulgamy dörediler

Meýilnamanyň möhüm ugurlarynyň biri hem emeli aň tehnologiýalary üçin açyk we ygtybarly hukuk gurşawyny döretmekdir. Şu maksat bilen döwlet edaralarynyň, hususy pudagyň, ýokary okuw mekdepleriniň we jemgyýetçilik guramalarynyň wekillerinden ybarat Milli emeli aň etik geňeşi dörediler. Mundan başga-da, TÜRKPATENT tarapyndan “Emeli aň çalt geçelgesi” ulgamy işe giriziler. Bu ulgam arkaly:

• emeli aň tehnologiýalary;
• emeli aňdan peýdalanýan täze oýlap tapyşlar boýunça patent arzalaryna çaltlaşdyrylan we aç-açan baha bermek mümkinçiligi dörediler.

Türkiye 10 milliard dollarlyk maýa goýum maksat edinýär

Türkiye emeli aň tehnologiýalarynyň ösmegi üçin zerur bolan ýokary kuwwatly hasaplaýyş infrastrukturasyny döretmegi meýilleşdirýär. Ilkinji 6 aýyň dowamynda Milli emeli aň hasaplaýyş strategiýasynyň we uzak möhletli maýa goýum meýilnamasynyň taýýarlanmagyna garaşylýar. Bu strategiýada emeli aň ulgamlarynyň:

• hasaplaýyş;
• maglumat saklaýyş;
• tor mümkinçilikleri

aýratynlykda kesgitlener. Meýilnama döwründe azyndan 10 milliard dollarlyk hususy pudak tarapyndan amala aşyrylýan maýa goýumlary herekete getirmek maksat edinilýär. Bu ugurdaky maýa goýumlar üçin esasy goldaw çeşmeleriniň biri HIT-30 Ýokary tehnologiýa maýa goýum maksatnamasy bolar. Türkiye şeýle hem 2030-njy ýyla çenli:

• azyndan 1 gigawat maglumat merkezi kuwwatyna;
• 10 terawatsagat pes uglerodly elektrik üpjünçiligi şertnamalarynyň möçberine

ýetmegi maksat edinýär.

Emeli aň ösüş sebitleri dörediler

Uly möçberli maglumat merkezi we emeli aň taslamalaryny çaltlandyrmak üçin:

• emeli aň ösüş sebitleri;
• sebitleýin kämillik merkezleri

dörediler. Bu merkezlerde maýadarlara taýýar energiýa infrastrukturasyna eýe bolan ýörite meýdançalar hödürlener. Kämillik merkezleri bolsa kiçi we orta kärhanalara hem-de gözlegçilere çalt prototip döretmek mümkinçiliklerini üpjün eder.

“Her bir adam üçin GPU” maksatnamasy işe giriziler

Emeli aň döredýän başlangyç kompaniýalaryň, KOK-laryň we gözlegçileriň hasaplaýyş çeşmelerine elýeterliligini ýokarlandyrmak üçin “Her bir adam üçin GPU” maksatnamasy durmuşa geçiriler. Bu maksatnama arkaly dünýä derejesindäki hasaplaýyş kuwwatlaryna:

• adalatly;
• açyk;
• öňünden kesgitlenen şertlerde elýeterlilik üpjün ediler.

Ulgamda:

• energiýa netijeliligi;
• maglumat howpsuzlygy;
• hyzmatlaryň üznüksizligi;
• intellektual eýeçiligi goramak ýaly ölçegler göz öňünde tutulýar.

Döwlet taslamalarynda emeli aň üçin 2 göterim paý

Döwlet hem emeli aň özgertmeleriniň möhüm bölegine öwrüler. Meýilnama boýunça döwlet maýa goýum maksatnamalarynyň umumy býujetinden azyndan 2 göterim emeli aň taslamalaryna gönükdiriler. Ileri tutulýan ugurlar:

• saglygy goraýyş hyzmatlarynyň netijeliligini ýokarlandyrmak;
• energiýa ulgamlaryny optimizasiýa etmek;
• akylly önümçilik;
• geografiki maglumat ulgamlary.

Emeli aň üçin 25 milliard liralyk maliýe goldawy

Meýilnama boýunça ylmy barlaglardan başlap, telekeçilige çenli iki basgançakly maliýe goldaw ulgamy dörediler. Milli emeli aň gözleg gaznasy arkaly 10 milliard liralyk goldaw berler. Bu goldawlaryň netijesinde maliýeleşdirilen taslamalaryň 40 göteriminiň synag ýa-da prototip tapgyryna geçmegi maksat edinilýär. Mundan başga-da:

• 15 milliard liralyk Emeli aň ösüş gaznasy dörediler;
• azyndan 20 başlangyç kompaniýanyň Seriýa A/B ýa-da ösüş maýa goýumlaryna çykmagyna goldaw berler.

Robottehnika ugruna we özbaşdak ulgamlara aýratyn üns berilýär

Täze meýilnama fiziki emeli aňy we robot tehnologiýalaryny hem ileri tutulýan ugurlaryň hataryna goşýar. Goranmak pudagynda gazanylan robotika we awtonom ulgam tejribeleriniň raýat pudagyna geçirilmegi üçin goşa maksatly tehnologiýa maksatnamalary we tizleşdiriji taslamalar durmuşa geçiriler. Türkiye şeýle hem doly awtonom sürüş üçin:

• infrastruktura;
• hukuk binýady;
• synag şertleri ösdüriler.

Meýilnama boýunça 2027-nji ýylyň ahyryna çenli:

• 3 ileri tutulýan synag taslamasy;
• 2 uniwersitet-senagat robotika merkezi;
• 3 synag meýdançasy;
• 3 goranyş tehnologiýasyny raýat pudagyna geçirmek taslamasy

başlatmak meýilleşdirilýär. 2030-njy ýyla çenli bolsa azyndan 5 eksport ýa-da bilelikdäki ösüş şertnamasyna gol çekmek maksat edinilýär.

Esasy maglumatlar:

• Türkiye 2026–2030-njy ýyllary öz içine alýan emeli aň hereket meýilnamasyny durmuşa geçirýär.
• Maksat — emeli aň pudagyna azyndan 10 milliard dollarlyk maýa goýum çekmek.
• Meýilnama 5 million raýata okuw bermegi we 10 müň emeli aň hünärmenini taýýarlamagy göz öňünde tutýar.
• Infrastrukturany ösdürmek üçin emeli aň ösüş sebitleri, maglumat merkezleri we hasaplaýyş platformalary dörediler.
• Esasy üns robottehnika, fiziki emeli aň we özbaşdak ulgamlary ösdürmäge gönükdiriler.