Ösümlikleriň we oba hojalyk ekinleriniň sagdyn ösmegi we ýokary öndürijilikli hasyl bermegi diňe suw we yzygiderli ideg bilen çäklenmeýär. Her bir däne, her bir kök bölegi mineral maddalaryň deňagramly derejesine mätäçdir. Azot, fosfor, kaliý we mikroelementler- ösümlikleriň we ekinleriň biohimiki işjeňligini, fotosintezini, kök sistemasynyň ösmegini we bol hasylyň emele gelmegini doly üpjün edýän esasy maddalardyr.
Mineral dökünleriň netijeli peýdalanylmagynyň ylmy esaslary birnäçe möhüm ýörelgä esaslanýar. Ilki bilen, ekiniň biologik tapgyryna laýyklykda zerur elementleriň möçberini kesgitlemek örän möhümdir. Azot ösümlikleriň baldagyny we ýaprak gurluşyny ösdürýär, fotosinteziň netijeliligini artdyrýar; fosfor kök sistemasynyň kemala gelmegini we däne hasylynyň döremegini üpjün edýär; kaliý ösümlikleriň suw balansyny sazlap, durnuklylygyny güýçlendirýär. Mikroelementler bolsa fermentleriň işjeňligini artdyrýar, gormonlaryň balansyny üpjün edýär we ekinleriň keselçiligi garşy durnuklylygyny ýokarlandyrýar.
Ikinji ähmiýetli ädim-dökünleriň ölçegi we berilmeli wagtydyr. Mineral maddalaryň kadaly möçberde we ekiniň ösüş tapgyryna laýyk berilmegi, ösümlikler tarapyndan doly siňdirilmegini üpjün edýär. Azot ekiniň ýaş wagtynda, fosfor kök ösýän döwründe, kaliý bolsa däneleriň we miweleriň kemala gelýän döwründe berilende, mineral maddalaryň peýdasy maksimal bolýar. Şeýlelikde, ösümlik diňe maddalary kabul edip galman, olaryň biohimiki proseslerindäki işjeňligini hem artdyrýar.
Toprak bilen birleşdirilen organiki maddalaryň orny hem möhümdir. Humus maddalary we mikroorganizmler mineral dökünleriň siňdirilmegini ýeňilleşdirýär, toprak gurluşyny sagdyn saklaýar we suw-howa deňagramlylygyny üpjün edýär. Netijede, mineral maddalaryň peýdasy ösümlik üçin doly akymly bolýar, kökleriň, ýapraklaryň we däneleriň sagdyn ösüşine ýol açýar.
Dökünleriň dogry ulanylmagy ösümlikleriň diňe ösüşine däl, eýsem kesellere we zyýan beriji mör-möjeklere garşy durnuklylygyna hem gönüden-göni täsir edýär. Kadaly möçberde ulanylýan mineral dökünler ekinleriň immunitetini güýçlendirýär, fotosintezini netijeli edýär we hasylyň mukdaryny we hilini ýokarlandyrýar.
Mineral dökünleriň ylmy esaslarda dogry peýdalanylmagy ösümlikleriň sagdyn ösmeginiň, ekin meýdanlarynyň durnuklylygynyň we oba hojalygynyň geljeginiň kepilidir. Her bir dökün ösümlik üçin güýç, ekin meýdanlary üçin durnuklylyk we geljek üçin bereketdir. Mineral maddalaryň ylmy taýdan kadaly ulanylmagy bilen oba hojalygy diňe ekonomiki taýdan däl, ekologik taýdan hem arassa we durnukly bolýar.
Nazarly Batyr,
Türkmen oba hojalyk institutynyň Agronomçylyk fakultetiniň Agrohimiýa we topragy öwreniş kafedrasynyň mugallymy
