Adamzat taryhynyň ugruny üýtgeden iň uly oýlap tapyşlaryň biri, şübhesiz kagyz. Häzirki zaman sanly dünýäsinde-de bu zerur material müňlerçe ýyl ozal Gündogaryň syrly ussahanalarynda dünýä indi. Onda, siwilizasiýanyň ýady hasaplanýan kagyz nirede peýda boldy we rowaýata öwrülen görnüşler “öndürilen” iň gowy kagyz hasaplandy?
Ine, süýümler sungata öwrülen gadymy Hytaýdan häzirki güne çenli kagyzyň täsin syýahaty.
Gündogaryň gizlin hazynasy: Kagyzyň doglan ýeri (Hytaý)
Taryhy ýazgylar we arheologiki tapyndylar Hytaýyň kagyz watanydygyny görkezýär. Beöň 105-nji ýylda Han neberesiniň kazyýetiniň işgäri Cai Lun (Ts’ai Lun) imperatoryň garşysyna oýlap tapyşy bilen taryh ýazypdyr. Şeýle-de bolsa, kagyzyň başlangyç görnüşleri onuň öňünde bardy; Cai Lun bu prosesi standartlaşdyran we kämilleşdiren adam.
Şol döwürde ýazmak üçin ulanylýan bambuk planşetleri gaty agyr, ýüpek gaty gymmatdy. Cai Lun arzan we has amaly çözgüt gözledi. Hytaýyň çygly tokaýlaryndan tapan materiallary, dünýäniň iň köne kagyzlarynyň bir bölegini emele getirdi.
Gadymy alhimiýa: Ilkinji kagyz nähili öndürildi?
Cai Lun we şol döwrüň hünärmenleri tarapyndan ulanylan usul häzirki zaman kagyz önümçiliginiň esasyny düzýär, ýöne ol doly elde ýasaldy. Dünýädäki iň köne kagyzyň formulasy aşakdakylary öz içine alýardy:
- Materiallar: tut gabygy (esasanam içki süýümler), kenep galyndylary, köne balyk torlary we esbaplar.
- Amal (Süýümi bölmek): Bu materiallar ilki kesildi, soňra suwa uzak wagtlap siňdirildi we süýümleri aýyrmak üçin uruldy.
- Düwürtme: Alnan garyndy agaç kül bilen gaýnadyldy (aşgar täsir etmek üçin).
- Ekin usuly: Suw howuzunda ýüzýän bu süýümli süýüm, bambuk gamyşlaryndan ýasalan inçe elekden (galyndy) süzüldi. Suw süzülenden soň elekde galan inçe süýüm gatlagy kagyz kagyzy emele getirdi.
- Guramak: Ahyrynda bu gatlak güne guradyldy ýa-da soňky görnüşine ýetmek üçin gyzdyrylan diwarlara ýelimlendi.
Gizlinligiň ýaýramagy we “Iň oňat” kagyzyň ewolýusiýasy: Samarkand kagyzy
Hytaýlylar kagyz ýasamak işini asyrlar boýy gizlin saklaýardylar. Şeýle-de bolsa, 751-nji ýylda Talas söweşi Günbatara bu syryň gapysyny açdy. Söweşde ýesir alnan hytaý kagyz öndürijileri apbaslylaryň eline geçdi we kagyz önümçiligi Samarkanda (häzirki Özbegistan) geçirildi.
“Dünýäniň iň oňat kagyzlarynyň biri” hökmünde tanalýan Samarkand Kagyz şu ýerde dünýä indi. Musulman kagyz öndürijileri Hytaýyň tehnikasy boýunça kämilleşdiler:
- Tut gabygynyň ýerine has ýokary hilli zygyr matalar we pagta eşikleri ulandylar.
- Kagyzyň ýüzüni tekizlemek we syýa saklamagy gowulandyrmak üçin ýörite krahmal esasly doldurgyçlary ulandylar we kagyzy ýakdylar (ýuwdular). Bu kagyz şeýle bir ýokary hilli bolup, asyrlar boýy iň gymmatly golýazmalar üçin makul bilindi.
Janly rowaýat: Ýapon Waşi kagyzy (Dünýäniň iň gowusy)
Hytaý kagyzy “iň köne” kagyz hasaplanýan bolsa, häzirki döwürde adaty usullardan peýdalanyp öndürilen “iň oňat we çydamly” kagyz, adatça Ýapon Waşi kagyzy hasaplanýar. ESUNESKO-nyň maddy däl medeni miras sanawyna girizilen bu kagyz, müň ýyldan gowrak wagtlap üýtgewsiz galmak üçin özboluşly ukybyna eýe.
Dünýädäki iň gadymy kagyz, tebigy galyndylardan zerurlykdan dörän Hytaýda döräpdir. Şeýle-de bolsa, iň oňat kagyz bu usul ýüpek ýolunyň üsti bilen Samarkanda we ol ýerden Ýaponiýa äkidilende ýüze çykypdyr we ol ýerde sungat görnüşine (Waşi) öwrülipdir.
Häzirki wagtda elimizde saklaýan adaty A4 kagyzy, depderler, kitaplar zawodlarda birnäçe sekuntda öndürilse-de, hakyky, elde öndürilen, kislotasyz kagyzyň aňyrsynda derýalarda tut agajynyň gabygyny ýuwup, süýümleri süzüp, senetçileriň müň ýyllyk mirasy bar.
