Gündelik durmuşda, ýeriň şekili barada aýdylanda, onuň sferikdigini köplenç eşidip bilersiňiz. Şeýle-de bolsa, Ýeriň şekili barada has jikme-jik we has takyk gürlesek, birnäçe, gaty gyzykly synlary edip bileris.
Dogrusyny aýtsak, gaty köp üns bermeseňiz, umuman, belli bir derejede ýeriň sferikligi baradaky sözler hakykat we hasaplamalaryň takyklygy 0,5% -den geçmeýän ýönekeý pikirlenmek we çözmek üçin ýeterlikdir. Şeýle-de bolsa:
Ilki bilen, elbetde ýeriň ýüzüniň düýbünden tekiz däldigine, şonuň üçin hem sferik bolup bilmejekdigine düşünýäris. Onda sfera ýaly şekiliň berk kesgitlemesini bozýan köp sanly dag we jülge bar, bu ýerdäki her nokat merkezden deň bolmaly.
Ikinjiden, ýeriň üstündäki deňsizligi bilsek hem, ýeriň polýusdan polýusa birneme tekizlenendigi hem bellidir (geografiki polýuslar hakda). Bu, ýeriň öz okunyň töwereginde gündelik aýlanmagy bilen baglanyşykly. Şeýlelik bilen, Ýeriň kesişmesi, has takygy, tegelek däl-de, ellips (ýa-da ýumurtga). Tekiz top bolan üç ölçegli şekil, rewolýusiýanyň ellipsoidi diýilýär. Şeýlelikde, ýer ellipsoid görnüşine eýe, ýöne şeýle bir gowşak beýan edilýär welin, ony bir sferadan tapawutlandyrmak mümkin däl.
Käwagt ýeriň geoid şekili bar diýilýär. Kesgitleme boýunça, geoid agyrlyk güýjüne hemme ýerde adaty bir ýerdir. Bu şekiliň adynyň özi-de grek söz düzüminden gelip çyksa-da, göni manyda “ýer ýaly bir zat” (ýagny, geoid şekilli ýer däl-de, ýeriň şekili bolan geoid) manysyny berýär. Hakykatda, beýleki uly asman jisimleriniň, ilkinji nobatda, ýeriň üstünde hemişe hereket edýän aýyň we akymyň döremegine sebäp bolýan beýleki planetalaryň gatnaşygyna baglylykda birneme üýtgeýär.
Hatda XV asyrda-da adamlar ýeriň tekizdigine ynanýardylar we diňe Amerikanyň açylyşy we XV-XVI asyryň başynda bolup geçen dünýäde ilkinji sapar munuň tersini subut etdi. Bu syýahatlar düýbünden başga maksatlara ýetmek üçin edildi. Ýeriň tekiz däldigi, ýöne top görnüşine eýe bolmagy be.öň 6-njy asyrda eýýäm bilinipdir.
Gadymy grek filosoflary we akyldarlary, gämileriň gorizontdan nädip geçýändigini, aý tutulmagynyň nähili ýüze çykýandygyny (ýeriň tegelek kölegesi aýyň üstüne düşende), asman jisimleri nähili hereket edýändigini syn edýärler.
Aslynda, gadymy grek alymy Parmenides ýeriň sferikasy baradaky pikiri ilkinji bolup beýan eden bolsa gerek. Pifagor we Miletusyň mugallymy Anaksimander hem muňa şübhelenmediler. Bu filosoflaryň hemmesi, öň bellenip geçilişi ýaly, be.öň 6-njy asyrda ýaşapdyr. Şondan bäri hiç kim Ýeriň sferik şekili baradaky hakykaty inkär etmäge synanyşmady, hatda bu barada hiç hili pikir alyşylmady, ähli medeniyetli we bilimli adamlar ýeriň sferasynyň bardygyny bilýärdiler.
Mundan başga-da, miladydan öňki 3-nji asyrda Eratosfen, Aleksandriýadan Syene çenli aralygy bilip, Günüň Syeniň üstünde ýerleşýän ýerinde ölçenen Aleksandriýa kitaphanasynyň kölegesiniň uzynlygyny,we ýeriň meridianynyň uzynlygyny ölçäp, ýeriň radiusyny hasaplap bilipdir. Hakykatda, ol häzirki zaman ölçeg birliklerinde 6,287 kilometri sanapdyr. Häzirki zaman gözlegleri, Ýeriň radiusynyň ortaça 6,371 kilometre barabardygyny görkezýär. Şeýlelik bilen, Eratosfeniň hasaplamalarynyň takyklygy diňe haýran galdyryjy. Ýeriň ellipsoid şekiliniň bardygyny görkezen ilkinji adam bolsa Isak Nýutondyr.
Ýeriň şekili barada ýene bir gyzykly bellik
Hakykatda, ýeriň görnüşiniň edil, görşümiz we duýşymyz ýaly bolmagyna garaşmak üçin hiç hili obýektiw esas ýok. Mysal üçin, gün radiasiýasynyň bölejikleri, düýbünden maddy jisimler bolup, käwagt ýagtylygyň tizligine gaty ýakyn tizlikde hereket edýärler. Şeýlelik bilen, bu bölejikler bilen baglanyşykly salgylanma çäginde ýer, otnositellik teoriýasyna görä, bu bölejikleriň hereket ugrunda gysylar. Käbir bölejikler, mysal üçin, ýagtylyk tizliginiň 99.999999991% deň tizlikde hereket etse, munuň üçin ýer hakykatdanam onlarça metr galyňlykda bir disk bolar. Şeýle-de bolsa, bu biziň üçin ýeriň sferik bolmagyny, has dogrusy, ellipsoid ýa-da geoid görnüşine eýe bolmagyny aňlatmaýar.
Leýli Jumaýewa,
Türkmen oba hojalyk institutynyň 1-nji ýyl talyby
