Bill Geýts tarapyndan maliýeleşdirilýän TerraPower kompaniýasy, ABŞ-nyň Ýadro düzgünleşdiriş komissiýasyndan (NRC) Waýoming ştatynyň Kemmerer şäherinde ilkinji «Natrium» reaktory bolan atom elektrik stansiýasyny gurmaga rugsat aldy. Bu, soňky on ýyldan gowrak wagtyň içinde berlen ilkinji şeýle rugsatnama bolup durýar. Gyzykly ýeri, gurluşyk işleri rugsatnama alynmazdan has öň, ýagny 2024-nji ýylyň tomusynda başlanypdy, bu bolsa Geýtsiň täsiriniň we abraýynyň uludygyny aç-açan görkezýär.
Adalatlylyk üçin belläp geçsek, TerraPower tarapyndan guruljak dördünji nesil atom elektrik stansiýasy üçin meýdança iki bölekden — ýadro we energetika zolaklaryndan ybarat bolar. Ýadro reaksiýalary onuň bir böleginde, elektrik energiýasynyň öndürilişi bolsa beýleki böleginde amala aşyrylar. 2024-nji ýylyň iýun aýynda işler ýadro bilen baglanyşykly däl meýdançada, şeýle hem infrastruktura taýýarlamak — ýollary, aragatnaşyk ulgamlaryny, suw üpjünçiligini we beýleki zerur desgalary gurmak bilen başlandy. Bu bolsa täze AES-i mümkin boldugyça ir ulanyşa bermek üçin wagty tygşytlamaga mümkinçilik berer.
Taslamanyň Natrium reaktorynyň howpsuzlyk boýunça barlaglarynyň tamamlanmagy geçen ýylyň ahyrynda boldy. ABŞ-nyň Ýadro düzgünleşdiriş komissiýasy täze reaktordan gelip çykyp biljek hapalanma howpunyň alamatlaryny tapmady. Şol bir wagtyň özünde käbir alymlar howplaryň seljermesiniň ýüzleý geçirilendigini aýdýarlar we hatda ony «rus ruletkasy» bilen deňeşdirýärler.
Mesele şundan ybarat: ergin duzlarda işleýän Natrium reaktory tebigy taýdan howpsuz hasaplanýar. Ol partlap bilmeýär, onuň içinde basyş astynda suw bugy hem ýok — ýylylyk göteriji hökmünde ergin duzlar ulanylýar, olaryň içine radioaktiw ýangyç goşulýar.
Hut şu ýönekeý gurluş sebäpli işläp düzüjiler reaktoryň radiasiýa we fiziki gorag ulgamynyň talaplaryny gowşatdylar. Bu ýagdaýy serişdeleri tygşytlamak we gurluşygy çaltlandyrmak nukdaýnazaryndan düşünmek bolýar, emma güýçli heläkçilik ýüze çykan ýagdaýynda muny kabul etmek kyn bolar, sebäbi şeýle heläkçilikden goramak üçin niýetlenen gorag ekrany indi göz öňünde tutulmaýar.
Her näme-de bolsa, TerraPower kompaniýasy indi Kemmerer şäherindäki meýdançada reaktoryň özüni gurmak üçin rugsat aldy. Gurluşyk işleriniň iň ir tamamlanjak wagty 2031-nji ýyldan öň bolmaz diýlip garaşylýar.
Şeýle hem belläp geçeliň: häzirki wagta çenli bu desganyň ulanyşa girizilmegi üçin resmi ygtyýarnama entek berlenok. Muňa garamazdan, ähli ýagdaýlar reaktoryň ir-u-giç işe giriziljekdigini görkezýär.
Birinji tapgyryň meýilleşdirilen kuwwaty 345 MW (elektrik) bolar. Stansiýanyň çäginde ýylylyk akkumulýatory hökmünde hyzmat edýän howuz göz öňünde tutulýar; onuň içinde ergin duzlar reaktordaky temperatura ýakyn derejede saklanar.
Şeýle buferiň hasabyna desganyň iň ýokary elektrik öndürijiligini gysga wagtlyk 500 MW (elektrik) çenli ýokarlandyrmak mümkin bolar. Bu bolsa bir gije-gündiziň dowamynda täzelenýän energiýa çeşmeleriniň öndürýän elektrik energiýasyndaky ýokarlanma we peselme döwürlerini deňleşdirmek üçin gerek bolar.
Adaty atom elektrik stansiýalary munuň ýaly mümkinçiliklere eýe däldir.
