Ençe asyrlary arka atan türkmen milli dessanlary türkmen halkynyň ruhy dünýäsi, taryhy ýoly, gahrymançylyk we ynsanperwerlik ýaly belent gymmatlyklary özünde jemleýän halk döredijiliginiň iň baý we giň gerimli görnüşleriniň biridir. Dessanlar müňýyllyklaryň dowamynda dilden-dile geçip, halkyň geçmişini, döwriniň oý-pikirlerini, joşgunyny we dünýä garaýşyny tämiz görnüşde nesillere ýetirip gelýär. Olar diňe bir edebi eser bolman, eýsem halkyň öz taryhyna, gahrymanlaryna we ynançlaryna bolan sarpasynyň beýanydyr.
Türkmen dessanlarynyň iň esasy aýratynlygy-olaryň ýaşaýşyň dürli ugurlary bilen berk baglydygy. Her bir dessanyň özüne mahsus gahrymany, wakalary we jemgyýetçilik manysy bar. “Görogly”, “Nejep oglan”, “Hüýrlukga-Hemra”, “Şasenem-Garyp”, “Ýusup-Ahmet”, “Gül-Bilbil”, “Zöhre-Tahyr” ýaly birnäçe dessanlar diňe bir wakalary beýan etmek bilen çäklenmän, halkyň gahrymançylyk, wepalylyk, söýgi, dogruçyllyk, ar-namys ýaly ýörelgelerini hem görkezýär. Şeýle eserlerde gahrymanlar diňe bir güýç bilen däl, akyl, mérhemet we watançylyk bilen öňe çykýarlar. Bu bolsa halkyň öz ahlak ýörelgelerine bolan garaýşyny açyk görkezýär.
Dessanlaryň halk döredijiligindäki aýratyn orny olaryň terbiýäniň, watançylygyň we şahsy kämilleşmegiň güýçli çeşmesi bolmagynda hem görünýär. Türkmen halkynda ýaş nesilleriň terbiýesinde dessanlaryň uly ähmiýeti bar. Çaga ilkinji ýaşyndan halypalaryň dili bilen aýdylan dessanlaryň üsti bilen söýgi, hormat, ata-ene wepasy, watan söýgüsi ýaly ýörelgeleri özleşdirýär. Bu dessanlar türkmeniň ruhy ýolunyň aýrylmaz bölegine öwrülendir.
Milli dessanlarmyzyň beýik güýji-olaryň halky birleşdiriji we ruhlandyryjy häsiýetinde aýratyn orun tapýar. Olar geçmişde ýigitleriň gahrymançylykly hereketleri üçin ruhy güýç beripdir, jemgyýetiň agzybirligini saklapdyr, halkyň göwni çökgin halatynda ruhuny göteripdir. Şonuň üçin hem dessanlaryň jemgyýetçilik ähmiýeti diňe edebi gymmatlyk bilen çäklenmeýär, ol halkyň umumy aňynyň we jemgyýetiň ösüş ýolunyň hem möhüm bir bölegi bolup durýar.
Türkmen dessanlary döredijilik formeniniň taryhy taýdan kämilleşen, saz, söz we edebiýat bilen berk baglanyşykly aýratyn görnüşidir. Dutar bilen aýdylýan dessanlar diňe bir eşidýän adamyň ýüregine siňip gitmek bilen çäklenmän, onuň ruhy dünýäsi bilen hem gatnaşyklary ýola goýýar. Bu sazly-sözli döredijilik milli medeniýetiň aýratyn nyşany hökmünde häzirki döwürde hem dowam edýär. Şeýlelikde, dessanlaryň ýaşamagy diňe geçmişiň mirasy däl, eýsem häzirki döwrüň hem ruhy baýlygynyň bir bölegidir.
Gadymdan gelýän milli dessanlarymyzy geljek nesillere ýetrimegiň ähmiýeti örän uludyr. Olaryň her birisi halkyň taryhyna açylan gapy, pähim-paýhasynyň çeşmesi we röwşen geljegiň ýol görkezijisidir. Şonuň üçin türkmen milli dessanlary diňe bir halk döredijiligiň görnüşi bolman, eýsem halkyň ýaşaýyş ýörelgesiniň, ruhy gymmatlyklarynyň we medeni mirasynyň dowamlylygynyň möhüm nyşanydyr.
Mollaýewa Gülsoltan,
Daşoguz şäheriniň 37-nji çagalar bakja-bagynyň terbiýeçisi
