Agroekologiýa oba ekinleriniň ekologiýa taýdan durnuklylygyny öwrenýär. Atmosfera howasynyň şertleri – temperatura, çyglylyk, ýel we gazlaryň möçberi – ekinleriň ösüşine gönüden-göni täsir edýär. Mysal üçin, temperatura ýokary bolanda, ekinler has çalt ösýär, ýöne aşak ýa-da ýokary çäklere çykanda ösmegi haýallap biler. Çyglylyk az bolsa, ekinler suwsuzlyk stresine sezewar bolýar; çyglylyk ýokary bolsa, kök keseli ýa-da dökülmeler ýüze çykyp biler. Şonuň üçin atmosfera howasynyň ölçegleri agroekologiýa üçin örän möhüm bolup durýar.
Temperatura we Çyglylygyň täsiri
Temperatura ekinleriň ösüşini kesgitleýän esasy faktor. Fotosintez prosesinde her ekin belli bir temperatura diapazonynda has gowy ösýär. Meselem, bugdaý orta temperatura derejesinde iň gowy ösüş görkezýär, ýöne temperatura aşa ýokary ýa-da aşa pes bolsa, hasyl azalýar. Çyglylyk hem ekinleriň suw bilen üpjünçiligini we kök ulgamyň işleýşini kesgitleýär. Az çyglylyk suw ýetmezçiligine getirip, ekinleriň ösmegini haýalladýar. Çyglylyk aşa köp bolsa, keselleriň ýaýramagyna sebäp bolup biler. Şonuň üçin temperatura we çyglylyk bir-biri bilen utgaşyp, ekinleriň durnukly ösüşini kesgitleýär.
Atmosfera gazlarynyň Rolunyň seljerilmegi
Atmosfera gazlarynyň konsentrasýasy (mukdary) ekinleriň fotosintezine we ösmegine täsir edýär. Karbon dioksid (CO₂) fotosintezi ýokarlandyrýar we biomassanyň artmagyna kömek edýär. Emma, beýleki gazlar (meselem, azot oksid N₂O) ýer topragynyň durnuklylygyna täsir edip, ekinleriň ösdürijiligini peseldip biler. Şeýle-de, atmosfera gazlarynyň artykmaç ýa-da az bolmagy ekosistemanyň deňagramlylygyna täsir edýär. Agroekologiýa boýunça bu gazlaryň ölçegi we çaklamasy ekinleriň hasyllylygyny öňünden kesgitlemek üçin ulanylýar.
Atmosfera howasyny çaklamak we modelirlemek
Agroekologiýada atmosfera howasynyň parametrlerini modelirlemek, ekinleriň ösüşine täsirini öňünden çaklamaga mümkinçilik berýär. Mikroklimat stansiýalaryndan alnan maglumatlar (temperatura, çyglylyk) esasynda kompýuter modelleri döredilýär. Mysal üçin, bugdaý ýa-da kartoşka meýdanynda temperature we çyglylyk maglumatlary esasynda ösüş diagrammalary düzülýjär. Şeýle çaklamalar oba dolandyryşyna we suw tygşytlamaga, ekinleriň durnukly ösüşini üpjün etmäge kömek edýär. Bu usul agroekologiýa dolandyryşynda möhüm ylmy gurallaryň biridir.
Hojaniýazowa Sarwinaz
Türkmen oba hojalyk institutynyň Agranomçylyk fakultetiniň Agroekologiýa hünäriniň 2-nji ýyl talyby
