Häzirki wagtda adam beýnisiniň doly kuwwatynyň bary-ýogy 10% -inde işleýär diýen pikire duş gelmek bolýar. Geliň, her birimiziň birden on esse akylly bolup biljekdigimizi anyklamaga synanyşalyň. Adam beýnisiniň bary-ýogy 10% işleýändigi baradaky düşünje 20-nji asyryň başynda öz-özüňi ösdürmek, psihika hakda ylmy kitaplaryndan has öň peýda boldy. Bu materiallardan beýniniň hakyky potensialynyň 90% -iniň gizlenendigi we ulanylmaýandygy ýüze çykdy. Şol çeşmeler bolsa, bu potensialy aňsatlyk bilen açyp we ägirt güýçlere ýetip boljak käbir usullary hödürleýär.
Bu kitaplaryň awtorlary, žurnalistler we ýazyjylar, esassyz sözlerine ylmy taýdan ynanmaga synanyşdylar we şol wagtky meşhur psiholog William James-a ýüzlendiler. Ol öz potensialymyzy doly ulanmaýandygymyzyň mümkindigini öňe sürdi. Şeýle-de bolsa, san taýdan baha bermedi. Beýniniň bu nädogry ulanylmagy, potensialynyň bir böleginiň gizlin we elýeterli däldigine däl-de, eýsem adamyň ýaltalygyna we hyjuwynyň ýoklugyna esaslanýar.
Alymlar 20-nji asyryň başynda adamyň beýnisiniň 90% glial öýjükdigini, ilkinji seredişde peýdasyz ýaly bolup görünýändigini anykladylar. Bu pursatda bu öýjükleriň asla peýdasyz däldigi, ýöne çylşyrymly marşrutizator hökmünde hereket edýändigi we beýnimizdäki neýronlaryň arasynda aragatnaşyk üpjün edýändigi eýýäm belli boldy. Mundan başga-da, beýnide şol bir öýjük näçe köp bolsa, şonça-da gowy işleýär we adam has akylly bolýar.
Alymlar beýniniň şol bir wagtyň özünde dürli bölekleriniň dürli pursatlarda işjeň bolýandyklaryna düşündiler. Beýni şol bir wagtyň özünde hakykatdanam tutuşlygyna işlemeýär. Ýeri gelende aýtsak, tutuş beýnimiz bir wagtda işlese adamda epileptiki tutgaý bolýar.
Adam işsiz oturan wagty beýnisiniň doly güýjünde işlemeýär. Mälim bolşy ýaly, beýni hiç wagt işlemegini bes etmeýär. Ol hemişe ähli organlaryň işine, köp görkezijilere we faktorlara gözegçilik edýär we hemişe taýýar bolýar.
Bu beýniniň ösüp bilmejekdigini aňlatmaýar. Emma tersine, beýnini gerek boldugyça güýçli we köp gezek ösdürip bolýar. Ýöne munuň üçin köp işlemeli bolýar. Şol bir wagtyň özünde, islendik pursatda beýniňiz şol pursatda 100% mümkinçiliklerini öndürip biler.
Bu ýerde adaty myşsalary beýniniň işleýiş prosesine meňzedip mysal getirmek bolar. Kimdir biri 100 kg agram daşyny göterip biler diýip hasap edeliň. Elbetde, ol muny elmydama etmeýär. Käwagt bu adam düşekde oturýar we myşsalaryny nol göterimde ulanýar. Başga bir ýagdaýda, belki, adama bary-ýogy 10 kg götermeli bolar, soň bolsa mümkinçilikleriniň 10% -ini ulanar. Ýöne bir adamyň 100 kg agramyny götermeli bolmagy mümkin, şonda-da bu meseläni başdan geçirer we ähli mümkinçilikleriniň 100% -ini ulanar. Ahyrsoňy, bu adam türgenleşigi dowam etdirip, myşsalaryny ösdürip biler we 200 kg agramy göterip biler. Beýni üçin hem edil şonuň ýaly, ýöne mümkinçilikleriniň san taýdan görkezilmegine baha bermek bolsa has kyn.
Bu mesele bilen baglanyşykly ýene-de bir mysala seredeliň. Beýniniň massasy ortaça beden massasynyň bary-ýogy 2% -idir, ýöne beýni adama bar bolan energiýanyň 20% -ini sarp edýär. Energiýa ýetmezçiligi bar bolsa, bu göterim hasam ýokarlanýar, beýni beýleki organlardan bar bolan energiýany çekýär.
Adam beýnisiniň belli bir bölegine zeper ýeten bolsa, beýniniň beýleki bölekleri onuň wezipesini öz üstüne alýar ýa-da iň bolmanda şeýle etmäge synanyşýar. Mysal üçin: adam gözüni ýitirdi we beýniniň bu signallary gaýtadan işlemäge jogapkär bölegi indi işlemeýär, beýniniň bu bölegi funksiýalary öz üstüne alýar we beýniniň galan bölegine kömek edýär (Mysal üçin: eşitmek, ys almak we ş.m ýaly duýgular ýitileşýär).
Islendik pursatda ýetilen derejäniň 100% -inde ulanyp boljak ukyplaryny artdyrmak mümkin. Ýöne munuň üçin köp, agyr we yhlasly zähmet çekmek gerek.
Garýagdy Gurbanow,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Weterinar lukmançylygy fakultetiniň Weterinar lukmançylygy hünäriniň 3-nji ýyl talyby
