Adamzat döräpdir welin, daş-töwäremini gurşap alan Älemiň syrlaryny, tebigatda bolup geçýän hadysalaryň sebäplerini we durnukly kadalaryny öwrenmäge synanyşýar. Ýyldyrymyň nähili çakýandygyndan başlap, asmandaky ýyldyzlaryň hereketine, suwuň gaýnamasyndan bütindünýä dartyş güýjüne çenli ähli amallar tebigatyň gizlin harpy bilen ýazylan kadalara esaslanýar. Ine, şu ýerde adamzada gurşap alan dünýäsiniň nähili işleýändigini subut edýän we ähli takyk ylymlaryň gözbaşy hasaplanýan maddy dünýäniň açary durýar.
Häzirki zaman sanly jemgyýetinde tehnologiýanyň, emeli aňyň, kwant kompýuterleriniň we kosmos gözlegleriniň gazanan üstünlikleriniň düýbünde göni şu ylmyň açyşlary ýatyr. Gündelik durmuşymyzda ulanýan smartfonlarymyz, internet aragatnaşygy, öýlerimizi yşyklandyrýan elektrik energiýasy we lukmançylykda ulanylýan iň çylşyrymly rentgen ýa-da MRT enjamlary hut şu ugurdaky barlaglaryň önümidir. Şu makalamyzda tebigatyň kämil gurluşyny düşündirýän bu ylmyň taryhyna, esasy kanunlaryna we dünýäni üýtgeden beýik alymlaryna seredip geçeris.
Gysgaça maglumat kutusy
Ýazylyşy: Fizika (En: Physics)
Gelip çykyşy: Gadymy Gresiýa (Physics – Tebigat)
Ulanylýan meýdançalary: Tehnologiýa, kosmos, lukmançylyk, energetika, robotika
Nobel baýragy goldawy: Hawa, iň dabaraly ugur
Fizika näme?
Fizika — maddy dünýäniň, energiýanyň, giňişligiň we wagtyň gurluşyny, olaryň özara täsirini hem-de hereket kanunlaryny öwrenýän iň düýpli we gadymy halkara ylymlaryň biridir. Bu ugruň esasy maksady Älemdäki iň kiçi elementar bölejiklerden (kwarklardan, elektronlardan) başlap, iň uly asman jisimlerine (galaktikalara, gara deşiklere) çenli ähli ulgamlaryň matematika dilindäki takyk formulasyny we işleýiş kadasyny tapmakdan ybaratdyr.
Fizikanyň gysgaça taryhy
Gadymy döwür: Gadymy Gresiýada Aristotel tebigaty logiki taýdan düşündirmäge synanyşdy we “Fizika” adalgasyny ilkinji gezek ylma girizdi.
Galileo Galilei döwri: XVI-XVII asyrlarda Galileý diňe bir pikirlenmegiň däl, eýsem ylmy synaglaryň (eksperimentleriň) we matematiki hasaplamalaryň ylmyň esasy bolmalydygyny subut edip, eksperimental fizikanyň düýbüni tutdy.
Isaac Newton we klassiki era: XVII asyrda Newton meşhur hereket kanunlaryny we bütindünýä dartyş kanunyny açyp, häzirki zaman inženerçiliginiň esasyny döretdi.
James Clerk Maxwell we XIX asyr: Maxwell elektrik we magnit meýdanlaryny birleşdirip, elektromagnit tolkunlaryny subut etdi. Bu açyş häzirki radio, aragatnaşyk we simsiz internet (Wi-Fi) tehnologiýasynyň ýüze çykmagyna sebäp boldy.
Albert Einstein we döwrebap era: XX asyryň başynda Einstein otnositellik teoriýasyny döredip, giňişlik, wagt we dartyş güýji baradaky düşünjeleri bütinleý üýtgetdi. Şol döwürde atom derejesindäki mikro dünýäni düşündirýän kwant fizikasy hem döredi.
Aşakdaky düwmä basyp, Google Discover arkaly biziň ýörite seljerme we iň soňky täzeliklerimizi yzarlaň.
Fizikanyň esasy pudaklary
Klassiki fizika (Makro dünýä)
Mehanika: Jisimleriň hereketini, tizlik, güýç we agramlylyk täsirlerini öwrenýär.
Termodinamika: Ýylylygyň, temperaturanyň we energiýanyň bir görnüşden başga görnüşe özgerişini seljerýär.
Elektromagnitizm: Elektrik toguny, zarýadly bölejikleri we magnit meýdanyny yzarlaýar.
Optika: Ýagtylygyň häsiýetlerini, döwülmegi we linzalaryň işleýiş prinsiplerini barlaýar.
Döwrebap fizika (Mikro we Kosmik dünýä)
Kwant fizikasy: Atom we subatom derejesindäki iň kiçi bölejikleriň adaty duralga kuralaryna sygmaýan geň hereketlerini düşündirýär.
Ýadro fizikasy: Atom ýadrosynyň gurluşyny, radioaktiwligi we ýadro energetikasyny öwrenýär.
Astrofizika: Asman jisimleriniň, ýyldyzlaryň, planetalaryň we bütin Älemiň fiziki gurluşyny barlaýar.
Dünýäni üýtgeden esasy fizika kanunlary
Newtonyň hereket kanunlary: Islendik jisim daşarky güýç täsir etmese, özüniň duran ýa-da göni çyzykly hereketini saklaýar (Inersiýa kadasyny subut edýär).
Energiýanyň saklanmak kanuny: Energiýa ýokdan bar bolmaýar we bar bolan energiýa hem bütinleý ýok bolup gitmeýär; ol diňe bir görnüşden başga bir görnüşe geçýär.
Termodinamikanyň kanunlary: Ýylylygyň we energiýanyň ulgamlar arasyndaky akymyny we entropiýany kadalaşdyrýar.
Coulomb kanuny: Elektrik zarýadlarynyň biri-birini nähili güýç bilen çekýändigini ýa-da itekleýändigini hasaplamaga kömek edýär.
Ohm kanuny: Elektrik zynjyryndaky naprýaženiýe, tok güýji we garşylygyň özara arabaglanyşygyny takyk görkezýär.
Fizika dünýäsiniň beýik alymlary
Isaac Newton (1643–1727): Klassiki mehanikanyň atasy. Gravitasiýa we hereket kuralary arkaly planetalaryň hem-de ýerdäki jisimleriň hereketini bir koda birleşdirdi.
Albert Einstein (1879–1955): Otnositellik teoriýasynyň awtory. E=mc² formulasy arkaly massa bilen energiýanyň arabaglanyşygyny açdy, GPS we kosmos inženerçiligine ýol açdy.
Galileo Galilei: Teleskopy kämilleşdirip, asman jisimlerine ilkinji gezek ylmy gözegçilik etdi we duralga synag usulyny girizdi.
Nikola Tesla: Üýtgeýän tok (AC) ulgamlaryny oýlap tapyp, häzirki zaman global elektrik torlarynyň we elektro-hereketlendirijileriň binýadyny gurdy.
Marie Curie: Radioaktiwlik ugrunda taryhi barlaglar geçirip, iki gezek Nobel baýragyny alan ilkinji zenan alym boldy.
Fizika häzirki tehnologiýada nirelerde ulanylýar?
Köp adamlar bu ylmy diňe bir mekdep kitabyndaky çylşyrymly formulalar diýip pikirlenýärler. Hakykatda bolsa, siziň ulanýan smartfonlaryňyzyň içindäki ýarymgeçirijiler (tranzistorlar) kwant fizikasyna esaslanýar. Internet maglumatlaryny daşaýan optiki süýümli kabeller, öýlerde ses berýän kolonka gurluşlary, elektrikli awtomobiller, 5G we Wi-Fi tolkunlary, emeli hemralaryň orbitadaky durnuklylygy, lukmançylykda keselleri anyklaýan MRT enjamlary we hatda emeli aň ulgamlaryny işledýän uly maglumat merkezleri (data-center) hem doly fizika kanunlaryna görä işleýär we dolandyrylýar.
Älem barada gyzykly fiziki maglumatlar
Ýagtylygyň tizligi: Ýagtylyk tolkuny vakuum şertlerinde bir sekuntda takmynan 299 792 458 metr aralygy geçip bilýär.
Absolýut nol: Tebigatda ýetip boljak iň pes temperatura -273,15°C diýlip hasaplanýar we bu derejede atomlaryň hereketi doly durýar.
Gara deşikler: Bu kosmik jisimleriň dartyş güýji şeýle bir güýçlidir welin, hatda iň çalt tizligi bolan ýagtylyk hem onuň içinden gaçyp bilmeýär.
Fizikany öwrenmek isleýänler üçin maslahatlar
Bu ylmy öwrenmek üçin formulalary ýat tutmak däl-de, ilki bilen sebäp-netije gatnaşyklaryna we hadysalaryň logiki gurluşyna düşünmäge synanyşmalydyr. Matematika dilini gowy özleşdirmek, amaly synaglar we tehnologik taslamalar bilen meşgullanmak fizikany has çalt we aňsat öwrenmäge ýardam eder.
Fizika — tebigatyň we Älemiň wezipelerini açyp görkezýän iň beýik intellektual guraldyr. Elektrik energiýasyndan başlap kosmos barlaglaryna, emeli aňdan kwant hasaplamalaryna çenli adamzadyň döreden ähli uly tehnologik rewolýusiýalarynyň binýady hut şu ylmyň üstüne guruldy. Saýtymyzyň bu ensiklopediýa bölümini yzygiderli yzarlamak arkaly sanly geljegiň düýp esaslaryna has çuňňur düşünip bilersiňiz.
