Soňky ýyllarda dünýä ykdysadyýetinde uly üýtgeşmeler bolup geçýär we olaryň esasy sebäpleriniň biri emeli aňyň giňden ornaşmagydyr. Häzirki wagtda köp döwletler sanly ykdysadyýete geçmegi strategik maksat edinýärler. Kompaniýalar önümçiligi tizleşdirmek, çykdajylary azaltmak we girdejini artdyrmak üçin awtomatlaşdyrylan ulgamlary giňden ulanýarlar.
Mysal hökmünde, onlaýn söwda platformalary müşderileriň hereketlerini seljerip, aýratyn teklipler berýär. Bu diňe satuwy ýokarlandyrmak bilen çäklenmän, eýsem ykdysadyýetiň gurluşyny hem üýtgedýär. Şeýle-de, häzirki döwürde “big data” we bulut tehnologiýalary möhüm rol oýnaýar. Maglumatlary ýygnamak we seljermek arkaly kompaniýalar bazardaky üýtgeşmelere tiz uýgunlaşýarlar.
Logistika pudagynda Amazon ýaly kompaniýalar robotlaşdyrylan ammarlary ulanýar, käbir ýurtlarda bolsa pilotsyz ulaglar synagdan geçirilýär. Bu ýagdaý häzirki ykdysadyýetiň eýýäm giň derejede awtomatlaşdyrylýandygyny görkezýär. Şeýle ösüşler doly awtomatlaşdyrylan ykdysadyýetiň diňe teoriýa däldigini, eýsem häzirki döwürde kem-kemden amala aşyrylýandygyny görkezýär.
Emeli aňyň häzirki ulanylyşy: mümkinçilikler we çäklendirmeler
Häzirki wagtda emeli aň diňe ýönekeý prosesleri däl, eýsem çylşyrymly ykdysady meseleleri hem çözmäge gatnaşýar. Maliýe bazarlarynda algoritmler sekuntlaryň içinde müňlerçe söwda amallaryny ýerine ýetirýär. Banklar müşderileriň karz tölemek ukybyny emeli aň arkaly bahalandyrýarlar. Şeýle-de, saglygy goraýyş ulgamynda keselleri ir anyklamakda AI giňden ulanylýar.
Önümçilikde “akylly zawodlar” döredilýär. Bu zawodlarda maşynlar öz aralarynda maglumat alyşyp, önümçiligi awtomatiki dolandyrýarlar. Şeýle ýagdaý öndürijiligi ýokarlandyrýar we adam gatnaşygyny azaldýar.
Emma ähli bu ösüşlere garamazdan, birnäçe çäklendirmeler bar. Birinjiden, ähli ýurtlarda tehnologiýa deň derejede elýeterli däl. Ösen ýurtlar öňe gidýän bolsa, ösüşde yza galan ýurtlar bu prosese haýal goşulýar. Ikinjiden, maglumat howpsuzlygy häzirki döwrüň iň uly meseleleriniň biri bolup durýar. Kiberhüjümler ykdysady ulgamlara uly zyýan ýetirip biler.
Üçünjiden, emeli aň heniz doly garaşsyz däl. Ol diňe berlen maglumatlara esaslanyp işleýär, täze ýagdaýlarda bolsa ýalňyş karar kabul edip biler. Bu bolsa doly awtomatlaşdyrylan ykdysadyýetiň heniz doly mümkin däldigini görkezýär.
Zähmet bazaryndaky üýtgeşmeler we sosial täsirler
Awtomatlaşdyryş häzirki döwürde iş bazaryna uly täsir edýär. Köp adaty işler kem-kemden ýitýär. Mysal üçin, supermarketlerde öz-özüňe hyzmat edýän kassalar peýda bolýar, banklarda bolsa müşderi hyzmatlarynyň köpüsi sanly görnüşe geçýär.
Şeýle-de bolsa, täze mümkinçilikler hem ýüze çykýar. Emeli aň inženerleri, maglumat seljerijiler, kiberhowpsuzlyk hünärmenleri ýaly täze kärler ykdysadyýetde möhüm orun eýeleýär. Bu ýagdaý adamlardan täze başarnyklary öwrenmegi talap edýär.
Bilim ulgamy hem bu üýtgeşmelere laýyklykda üýtgemeli bolýar. Häzirki wagtda sanly sowatlylyk, programmirleme we analitiki pikirlenmek esasy başarnyklaryň arasynda hasaplanýar. Şeýle-de bolsa, ähli adamlar bu üýtgeşmelere deň derejede uýgunlaşyp bilmeýär. Bu ýagdaý işsizlik derejesiniň ýokarlanmagyna we girdejiniň deň paýlanmazlygyna getirip biler.
Şonuň üçin döwletler häzirki wagtda sosial gorag çärelerini güýçlendirmäge synanyşýarlar. Käbir ýurtlarda hatda “esasly girdeji” (basic income) ýaly düşünjeler ara alnyp maslahatlaşylýar. Bu bolsa awtomatlaşdyrylan ykdysadyýetiň diňe ykdysady däl, eýsem sosial meseleleri hem döredýändigini görkezýär.
Häzirki ösüşlere esaslanyp geljek mümkinçilikleri
Häzirki tendensiýalar doly awtomatlaşdyrylan ykdysadyýetiň mümkinçiliginiň bardygyny görkezýär. “Akylly şäherler”, awtonom ulaglar, doly sanly hyzmatlar ýaly taslamalar eýýäm durmuşa geçirilýär. Geljekde ykdysadyýet has tiz, takyk we netijeli bolup biler.
Şeýle-de bolsa, häzirki tejribe görkezýär ki, adam faktorynyň ähmiýeti ýitmeýär. Döredijilik, strategik pikirlenmek we jemgyýet bilen baglanyşykly kararlar henizem adam tarapyndan ýerine ýetirilýär. Emeli aň bu ugurlarda kömekçi bolup biler, ýöne doly çalyşyp bilmeýär.
Geljekde ykdysadyýet doly awtomatlaşdyrylan bolmasa-da, ýokary derejede awtomatlaşdyrylan ulgam hökmünde ösmegi has real görünýär. Şeýle ykdysadyýetde adam bilen tehnologiýanyň hyzmatdaşlygy esasy orun eýelär. Şonuň üçin häzirki ösüşler doly awtomatlaşdyrylan ykdysadyýetiň esaslaryny döredýär, ýöne onuň doly amala aşmagy üçin wagt, tehnologiýa we jemgyýetçilik taýýarlygy zerur bolup galýar.
Ýazan: Mämmedowa Aýlar
Türkmen oba hojalyk institutynyň 3-nji ýyl talyby
