Inflýasiýanyň sebäpleri, satyn alyş güýjüne täsiri we ykdysadyýetdäki oňyn we ýaramaz taraplary barada ýönekeý dilde doly gollanma.
Inflýasiýa näme we onuň ykdysadyýete täsiri
Inflýasiýa – ykdysadyýetde harytlaryň we hyzmatlaryň umumy bahalarynyň wagtlaýyn däl-de, yzygiderli we dowamly ýokarlanmagy ýagdaýydyr. Has düşnükli dilde aýdanymyzda; eger-de düýn 100 manada doly bir sebedi azyk önümlerinden dolduryp bilýän bolsaňyz, şu gün şol 100 manada sebediň diňe ýarysyny dolduryp bilmegiňiz inflýasiýanyň gös-göni netijesidir. Ýagny, puluň mukdary üýtgemeýär, emma onuň “satyn alyş güýji” eräp gidýär.
Inflýasiýanyň derejesi islendik ýurduň ykdysady ösüşiniň we durnuklylygynyň iň möhüm görkezijilerinden biridir.
Inflýasiýanyň esasy sebäpleri näme?
Inflýasiýa köplenç pul bilen haryt mukdarynyň arasyndaky deňagramlylygyň bozulmagyndan döreýär. Onuň esasy sebäplerini üç topara bölmek bolar:
- Pul Mukdarynyň Köpelmegi (Emissiýa): Hökümetleriň döwlet býujetindäki ýetmezçiligi ýapmak üçin ykdysadyýete hakyky önümçilik bilen goldanmaýan köp mukdarda täze pul çykarmagy (çap etmegi). Puluň köpelmegi onuň hümmetini gaçyrýar.
- Çykdajylaryň Ýokarlanmagy (Çykdajy Inflýasiýasy): Önümçilik üçin zerur bolan çig malyň, meselem, nebitiň, gazyň ýa-da daşary ýurtdan getirilýän (import) harytlaryň bahasynyň gymmatlamagy. Öndüriji öz çykdajysynyň artmagyny göni harydyň bahasyna goşýar.
- Talabyň Artmagy (Talap Inflýasiýasy): Bazarda haryt ýa-da hyzmat ýetmezçiligi bolup, adamlaryň maddy ýagdaýynyň gowulaşmagy bilen şol haryda bolan islegiň (talabyň) köpelmegi bahalary emeli suratda ýokarlandyrýar.
Iş bazary we ykdysady durnuklylyk bilen baglanyşygy
Inflýasiýanyň ykdysadyýete edýän täsiri jemgyýetiň ähli gatlaklarynda duýulýar:
Ýaşaýyş Derejesiniň Peselmegi: Aýlyklar we girdejiler bahalaryň ösüş tizligine ýetip bilmedik ýagdaýynda, halkyň haryt satyn alyş ukyby peselýär we garyplaşma başlaýar.
Maýa Goýumlarynyň Togtamagy: Ýokary inflýasiýa bar bolan ýurduň ykdysadyýeti durnuksyz hasaplanýar. Işewürler we daşary ýurtly maýadarlar (investorlar) geljegi çaklap bilmeýändikleri üçin täze zawod-fabrikleri gurmakdan saklanýarlar.
Merkezi Banklaryň Çäreleri: Ykdysadyýeti kadalaşdyrmak üçin Merkezi banklar bank göterimlerini (kreditleri) ýokarlandyrýarlar. Bu bolsa karz almagy kynlaşdyryp, işewürlikjeňligi haýalladýar.
Inflýasiýanyň oňyn taraplary barmy?
Köp adam inflýasiýany diňe ýaramaz hadysa hasaplasa-da, ykdysadyýet ylmynda az möçberdäki (köplenç 2-3% töweregi) we dolandyrylyp bilinýän inflýasiýa oňyn ýagdaý hasaplanýar.
Durnukly we pes inflýasiýa ykdysady ösüşiň “hereketlendiriji güýji” bolup biler. Çünki puluň az-azdan hümmetini ýitirmegi, adamlary we işewürleri pullaryny sandykda saklamaga däl-de, eýsem ony maýa goýuma gönükdirmäge, täze iş orunlaryny döretmäge we önümçiligi ösdürmäge höweslendirýär. Şonuň üçin, esasy maksat inflýasiýany doly ýok etmek däl, eýsem ony gözegçilik astynda saklamakdyr.
Akmämedowa Ogulsuraý
Türkmen oba hojalyk institutynyň weterinar lukmançylygy fakultetiniň oba hojalygynyň ykdysadyýeti taýýarlyk ugrunyň 2-nji ýyl talyby
