Weterinar lukmançylygynda biohowpsuzlyk çäreleri haýwanlaryň saglygyny goramagyň iň möhüm ugurlarynyň biri bolup durýar. Bu çäreleriň esasy maksady ýokanç keselleriň ýüze çykmagynyň öňüni almak, olaryň ýaýramagyny çäklendirmek we fermalarda sagdyn ýagdaýy üpjün etmekdir. Weterinar lukman diňe bir keseli bejermek bilen çäklenmän, eýsem onuň öňüni almak işinde hem esasy orny eýeleýär.
Häzirki döwürde maldarçylyk ulgamy çalt depginde ösýär. Iri fermalar döredilip, mallaryň sany artýar we dürli ýurtlardan täze tohumlar getirilýär. Şeýle ýagdaýlarda ýokanç keselleriň ýaýramak howpy hem tebigy ýagdaýda ýokarlanýar. Şonuň üçin biohowpsuzlyk çäreleriniň berk berjaý edilmegi weterinar hyzmatlarynyň iň esasy talaplarynyň birine öwrüldi. Käbir keselleriň haýwanlardan adamlara (zoonoz keseller) geçýändigini nazara alsak, biohowpsuzlygyň diňe mallar üçin däl, eýsem jemgyýetçilik saglygy üçin hem örän möhümdigine göz ýetirmek bolýar.
Weterinar işinde biohowpsuzlyk çäreleriniň durmuşa geçirilşi
Weterinar lukmançylygynda biohowpsuzlyk çäreleri gündelik işiň aýrylmaz bölegidir. Işiň netijeli bolmagy üçin aşakdaky esasy düzgünler berjaý edilmelidir:
Gözegçilik we karantin: Fermalara girýän we çykýan mallar berk gözegçilikde saklanmalydyr. Täze getirilen mallar aýratyn ýerde (karantinde) saklanyp, saglyk ýagdaýy doly barlanandan soňra beýleki mallara goşulmalydyr.
Arassaçylyk we dezinfeksiýa: Fermalarda we weterinar klinikalarynda arassaçylyk düzgünleri berk berjaý edilmelidir. Yzygiderli dezinfeksiýa işleri geçirilip, howply mikroorganizmler ýok edilmelidir. Işgärleriň arassa eşikde işlemegi we şahsy arassaçylygyny saklamagy hökmanydyr.
Waksinasiýa (sanjym) çäreleri: Mallaryň ýaşyna we ýagdaýyna görä wagtynda edilýän sanjymlar, biohowpsuzlygyň iň täsirli usullarynyň biridir.
Iýmit we suw howpsuzlygy: Hili pes ýa-da hapalanan iýmit keselleriň çeşmesi bolup biler. Şonuň üçin mallaryň iýmitiniň we suwunyň arassa bolmagy üpjün edilmelidir.
Häzirki zaman şertlerinde biohowpsuzlygyň ösdürilişi
Häzirki wagtda biohowpsuzlyk çäreleri täze sanly tehnologiýalar bilen baýlaşdyrylýar. Mallara ýörite elektron belgiler (çip) dakylmagy, olaryň hereketini we saglyk ýagdaýyny yzygiderli gözegçilikde saklamaga mümkinçilik berýär. Bu bolsa, islendik kesel ýüze çykanda dessin çäre görmäge ýardam edýär.
Laboratoriýa barlaglarynyň kämilleşmegi bilen keselleri irki döwürde anyklamak mümkinçiligi hem ýokarlandy. Soňky ýyllarda dünýäde ýüze çykan ählumumy ýokanç keseller, adam saglygy, haýwan saglygy we daşky gurşawyň bitewi ýagdaýda (One Health – Ýeke-täk saglyk konsepsiýasy) öwrenilmeginiň zerurdygyny subut etdi.
Biohowpsuzlykda ýüze çykýan kynçylyklar we olaryň çözgütleri
Bu çäreleri doly ýerine ýetirmekde käbir kynçylyklar hem ýok däl. Käbir fermalarda maliýe mümkinçilikleriniň çäkliligi, döwrebap enjamlaryň ýetmezçiligi we işgärleriň biohowpsuzlyk düzgünleri boýunça bilimleriniň pes bolmagy esasy meseleler bolup durýar.
Bu kynçylyklary ýeňip geçmek üçin weterinar işgärlerini yzygiderli okatmak, döwlet tarapyndan gözegçiligi güýçlendirmek we fermalara tehnologik goldaw bermek zerurdyr. Umuman aýdanyňda, weterinar lukmançylygynda biohowpsuzlyk çäreleriniň dogry ýerine ýetirilmegi; haýwanlaryň saglygyny goramagyň, jemgyýetçilik saglygyny üpjün etmegiň we maldarçylyk pudagynyň durnukly ösüşiniň iň esasy kepilidir.
Ýazan: Durdyýew Pirhan (Türkmen oba hojalyk institutynyň weterinar lukmançylygy fakultetiniň weterinar lukmançylygy hünäriniň 2-nji ýyl talyby)
