Wulkan ereýän gaýalaryň, gazlaryň we beýleki materiallaryň ýer ýüzündäki käbir nokatlardan çykýan geografiki gurluşlardyr. Bu tebigy hadysalar adamlary haýran galdyrýan we potensial howp döredýän tebigy täsinliklerdir. Onda, wulkanlar näme we olar nähili emele gelýär? Bu soraglara jogaplary şu makalada okap bilersiňiz.
Wulkan näme?
Wulkanlar magma (ýer gabygynyň aşagyndaky eredilen gaýalar) ýer ýüzüne çykanda emele gelen daglardyr. Wulkanlaryň esasy düzüm bölegi bolan Lava ýer ýüzüne çykýar we wulkan atylanda gaty bolýar. Wulkanlar, adatça gaz, lava, kül we şlak zyňýan işjeň geologiki gurluşlardyr.
Wulkan nähili emele gelýär?
Wulkanlaryň emele gelmegi, ýer gabygynyň aşagyndaky mantiýa gatlagyndaky proseslere esaslanýar. Mantiýa ýer gabygynyň aşagynda ýerleşýän gatlak bolup, esasan kremniý, magniý we demir ýaly elementlerden durýar. Bu gatlakdaky ýokary temperatura we basyş gaýalaryň eremegine we magma diýilýän eredilen materialyň emele gelmegine sebäp bolýar.
Ýeriň gabygyndaky plastinka hereketleri bu magmanyň ýer ýüzüne çykmagyna mümkinçilik berýär. Magma ýeriň ýüzüne çykyp barýarka, gazlar we beýleki bölekler bilen birlikde wulkan atylmagyna sebäp bolýar. Magma suwuk bolsa, lava akýarka ýer ýüzüne çykýar; gazlar gaçyp bilmeýändigi sebäpli has ýapyşykly, partlaýjy atyşlar ýüze çykýar.
Wulkanyň iň köp ýerleşýän sebitleri.
Ýer ýüzünde belli wulkanlaryň sany müňlerçe bolsada, olaryň diňe 516-sy taryhy döwürde işjeňdi we şonuň üçinem işjeň wulkan hasaplanýar. Ýeriň gabygyny böleklere bölýän döwüklerde ýerleşýän wulkanlar bir hatara düzülip, kemer emele gelýär diýen ýaly. Ýerdäki işjeň wulkanlar üç esasy sebitde toparlanandyr. Wulkanlaryň iň köp ýygnanýan ýeri Ýuwaş ummanyň gyralarydyr. Wulkanlaryň işjeň hereket edýän ikinji sebiti Alp-Gimalaý eplenýän guşak, üçünji sebit bolsa Orta umman.
Wulkanyň düzüm bölekleri
Wulkanlar tarapyndan çykýan esasy komponentler:
- Lava: Eredilen gaýalar ýer ýüzüne çykyp, gatylaşanda emele gelýär.
- Gazlar: Suw bugy, kömürturşy gazy, kükürt dioksidi ýaly gazlar atmosfera çykýar.
- Kül we şlak: Wulkan atylanda emele gelen ownuk gaýa bölejikleri we kül.
Wulkanyň atylmagy ýerli ekosistemalara we ilatly ýerlere uly täsir edip biler. Kül we gazlar atmosfera ýaýrap, howanyň hiline täsir etse-de, lava akymlary ýaşaýyş ýerlerine zeper ýetirip biler. Şonuň üçin wulkanlara gözegçilik etmek we düşünmek potensial howplaryň öňüni almakda möhüm ähmiýete eýe.
Wulkanlar tebigatyň güýjüni we gözelligini açýan ajaýyp desgalar bolsa-da, çynlakaý howplary hem döredýär. Şonuň üçin wulkanlaryň işine ýakyndan gözegçilik etmek we çäreleri görmek adam we daşky gurşaw howpsuzlygy üçin möhümdir.
