Ýerleriň şorlaşmagy – häzirki zaman oba hojalygynyň durnukly ösmegine täsir edýän esasy melioratiw ekologiki meseleleriň biridir. Klimatyň üýtgemegi, howanyň guraklaşmagy, suw serişdeleriniň ýetmezçiligi ýa ýerliksiz ulanylmagy toprakda duzlaryň toplanmagyny ýokarlandyrýar. Munuň netijesinde ýerleriň hasyllylygy peselýär, ekinleriň ösüşi çäklener we oba hojalyk önümçiligi durnuklylygyny ýitirip başlaýar. Şeýle şertlerde geokompensasiýa usullarynyň peýdalanylmagy topragyň deňagramly ýagdaýynyň gaýtadan dikeltmekde möhüm orny eýeleýär.
Geokompensasiýa näme?
Geokompensasiýa – ýerleriň fiziki we hem-de himiki häsiýetlerini dikeltmek, ýagny topragy ekologiki taýdan durnukly ýagdaýa getirmek üçin geçirilýän ýaşyl tehniki çäreleriň toplumydyr. Bu usullar, ilkinji nobatda, topragyň aşak gatlaklaryna süzülen duzlary dürli tehnologik çäreler arkaly yzyna çykarmagy, ýuwmagy ýa-da duzsuzlandyrmagy maksat edinýär.
Şorlaşmanyň esasy sebäpleri
Ýerleriň şorlaşmagy birnäçe sebäplere bagly bolýar. Ilki bilen, suwuň gereksiz ýagdaýda köp sarp edilmegi we ýerasty suwlaryň derejesiniň ýokarlanmagy topragyň ýokary gatlaklaryna duzlaryň çykmagyna sebäp bolýar. Şeýle hem suwaryş suwunyň hiliniň pesligi, bugarmanyň ýokary bolmagy we ýerleriň tebigy drenaž ulgamynyň gowşaklygy hem bu prosesi güýçlendirýär.
Drenaž ulgamlarynyň döwrebaplaşdyrylmagy
Drenaž ulgamlarynyň edýän hyzmaty topragyň aşak gatlaklarynda durnuklanýan duzlary peýdaly akymlaryň üsti bilen daşyna çykarmakdan ybaratdyr. Şeýle ulgamlaryň döwrebap görnüşleri ýerasty suw derejesini sazlap, şorlaşmagyň öňüni alýar.
Ýerleriň ýuwulmagy
Ýeterlik möçberde we dogry seljerme esasynda topragyň ýuwulmagy duzlaryň aşak gatlaklara geçmegine mümkinçilik döredýär. Bu iş ýörite normirlenen suwaryş boýunça geçirilende, toprak düzümi durnuklaşýar.
Geomembranalaryň ulanylmagy
Geomembranalar duzly ýerasty suwlaryň ýokary gatlaklara çykmagynyň öňüni alýar. Bu usullar häzirki zaman meliorasiýasynda giňden ulanylýar.
Duzlara durnukly ösümlikleriň ekilmegi
Halofit (duza çydamly) ösümlikler duzlaryň toprakda bökdençsiz dolanyşygyny üýtgedip, durnukly ýagdaý döredýär. Bu biologiýa-geografik geokompensasiýanyň iň netijeli usullaryndan biridir.
Himiki kompensasiýa serişdeleri
Gips, dolomit tozanlary ýa-da kalsiýli serişdeler duzlaryň toprakda täsirini peseldip, durkuny gowulandyryp bilýär. Şeýle serişdeleriň ulanylmagy ýerleriň hasyllylygyny artdyrmakda oňyn täsir edýär.
Geokompensasiýanyň oba hojalygyndaky ähmiýeti
Geokompensasiýa usullary diňe bir şorlaşan ýerleri dikeltmek bilen çäklenmän, eýsem olaryň uzak möhletleýin öndürijiligini giňeldýär. Şeýle çäreler oba hojalygynyň durnukly ösüşini üpjün edýär, ekinleriň ösüşini güýçlendirýär hem-de ykdysady netijeliligi ýokarlandyrýar.
Ýerleriň şorlaşmagy häzirki zaman oba hojalygynyň öňünde duran çynlakaý meseleleriň biridir. Bu mesele bilen göreşmekde geokompensasiýa usullary iň oňat çözgütleriň biri bolup durýar. Drenaž ulgamlarynyň gurnalmagy, ýerleriň ýuwulmagy, geoteknologiýalaryň ornaşdyrylmagy we biologiki durnuklylykda alnyp barylýan çäreler ýerleriň hasyllylygyny dikeltmäge hem-de oba hojalyk önümçiliginiň netijeliligini ýokarlandyrmaga mümkinçilik berýär.
Begenjowa Şükür,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Dokma önümçiligi fakultetiniň 5-nji ýyl talyby
