Nowruz — diňe bir senenamanyň bir sahypasy däl, eýsem adamzat ruhunyň ýaz bilen bilelikde täzelenişini alamatlandyrýan, müňýyllyklaryň dowamynda kerwen ýollaryny aşyp, biziň günlerimize gelip ýeten beýik ruhy mirasdyr. Ol tebigatyň ukudan oýanvan, ýeriň ak örtügini gök çemen bilen çalşyp, gözellik dünýäsine gadam basýan pursadydyr.
Gün özüniň mähirli şöhlelerini ýere gönükdirende, tebigatda düýpli üýtgeşmeler başlanýar. Göz açyp-ýumasy salymda gyşyň sowuk yzlary ýitip gidýär, ýerde ilkinji çigildemler kelle galdyrýar. Nowruz bu özgermäniň, bu täzelenişiň ruhy sütüni hökmünde çykyş edýär. Ol ynsanlaryň göwünlerinde umyt çyralaryny ýakyp, ýürekleri giňlik, hoşniýetlilik we ynsanperwerlik bilen doldurýar.
Nowruzda dünýäniň ähli künjegine ýagşy niýetler aralaşýar. Goňşy-golamlar biri-birine sowgat iberip, dost-ýar bilen saçak başynda jemlenip, öten-geçenleri ýagşylyk bilen hatyralap, geljekki günlere sabyr we çydamlylyk bilen garaşýarlar.
Nowruz däp-dessurlary: ruhuň reňkleri
Nowruzyň gözelligi onuň gadymy däp-dessurlarynda jemlenendir. Bu baýram diňe bir nahar-çörege däl, eýsem ruhy arassalanma hem uly ähmiýet berýär:
- Nowruz saçagy: Semeni (sümelek), däne, gögeren bugdaý, miweler we dürli nygmatlar bilen bezelen saçak, bereketli geljekden habar berýär. Semeni (sümelek) — Nowruzyň baş nyşanydyr, ol zenanlaryň zähmetini, agzybirligini we mähirli eliniň ysyny özünde jemleýär.
- Arassaçylyk we täzeleniş: Nowruzdan öň öý-içerini tämizlemek, köne zatlardan saplanmak, ýüregi öýke-kineden arassalamak ýaly däpler, adamyň içki dünýäsini hem bahar ýaly sap etmäge gönükdirilendir.
- Milli oýunlar: Halkyň arasynda geçirilýän milli oýunlar, aýdym-sazlar, göreşler we baýramçylyk dabaralary ýurtda agzybirligiň we ruhy galkynyşyň dabaralanmasydyr.
Nowruz — ynsanperwerligiň söýgi köprüsi
Nowruz baýramy bizi ynsan bilen tebigatyň, adam bilen adamyň arasyndaky sazlaşyga çagyrýar. Ol garaňkylygyň yzyndan ýagtylygyň, sowukdan soň ýylylygyň gelýändigini, her bir kynçylygyň hökman bir çözgüdiniň bardygyny subut edýär.
Bu baýram dünýäniň dürli künjeklerinde ýaşaýan halklaryň diline, dinine, medeniýetine garamazdan, olary birleşdiriji güýç bolup durýar. Nowruz bize geçmişiň sabyrlylygyny, şu günüň şatlygyny we geljegiň ynamyny peşgeş berýär.
Nowruz — bu biziň geçmişimiz bilen geljegimizi baglanyşdyrýan altyn köprüdir. Goý, şu ýylky Nowruz her bir öýe rysgal-bereket, her bir maşgala agzybirlik we her bir ynsanyň ýüregine bahar şatlygyny getirsin!
Nowruz baýramy türkmen topragynda diňe bir ýaz paslynyň gelmegi däl, eýsem halkymyzyň ruhy dünýäsiniň, ata-babalarymyzdan miras galan ajaýyp däp-dessurlarynyň we milli gymmatlyklarynyň dabaralanmasydyr.
Nowruzda bugdaý gögertmek (semeni ösdürmek) – ýeriň bereketini öýe getirmek ýaly bir zat. Bu gögeren bugdaýlar saçagyň ortasynda goýlup, baharyň simwoly hökmünde hormatlanylýar. Nowruz günlerinde öňi bilen ýaşulular, garrylar baş egilip hormatlanylýar, olardan ak pata alynýar. Bu bolsa nesilleriň arasyndaky baglanyşygyň berkdigini görkezýär.
Nowruzyň filosofiýasy
Türkmen halky Nowruzy diňe bir baýram däl, eýsem töwerek-daşyň arassalanyşy we ynsanlaryň biri-birine bolan mähir-muhabbetiniň täzelenişi hökmünde kabul edýär. Bu günlerde öýke-kineler unudylýar, diňe ýagşylyk we hoşniýetlilik höküm sürýär. Nowruz – bu halkymyzyň ruhy dünýäsiniň iň ajaýyp pursadydyr.
Nowruzyň taryhy kökleri we sebitleýin aýratynlyklary barada gürrüň açanymyzda, biz diňe bir baýramy däl, eýsem adamzat siwilizasiýasynyň iň gadymy gatlaryna nazar taşlaýarys.
Nowruz — pars dilinden terjime edilende “Täze gün” (now – täze, ruz – gün) diýmekdir. Onuň kökleri irki zoroastrizm (otparazlyk) döwrüne, ýagny takmynan 3000-5000 ýyl mundan ozalky döwürlere baryp ýetýär.
- Astronomiki esas: Nowruz gije-gündiziň deňleşýän pursadyny (21-nji mart) alamatlandyrýar. Bu tebigatyň täzelenmeginiň, gyşyň sowuklygynyň yza çekilip, ýaz paslynyň yklymda höküm sürmäge başlaýan pursadydyr.
- Awesta we nowruz: Gadymy Awestanyň mukaddes ýazgylarynda hem baharyň gelmegi bilen, ýeriň janlanmagy bilen baglanyşykly çäreleriň bellenilip geçirilendigi bellenilýär.
- Beýik Ýüpek ýoly: Nowruzyň bu günki günlere çenli ýaýramagyna Beýik Ýüpek ýoly uly täsir etdi. Söwdagärler, syýahatçylar we alymlar özleri bilen birlikde bu baýramyň däplerini-de bir ýurtdan beýlekä geçirdiler. Şonuň üçin hem Nowruz biziň günlerimizde giň geografiki giňişlikde (Merkezi Aziýa, Eýran, Kawkaz we şm sebitlerde) bellenilýär.
Sebitleýin aýratynlyklar: Nowruz – müň keşpli baýram
Her bir sebitde Nowruzyň özboluşly öwüşgini bar. Biziň ýurdumyzda hem her bir welaýatyň özüne mahsus nowruz dessurlary bar.
1. Mary welaýatynyň özboluşlylygy
Mary gadymy Merw medeniýetiniň merkezi bolansoň, bu ýerde Nowruz has hem dabaraly bellenilýär.
Semene (sümelek) gaýnatmak däbi: Maryda semene (sümelek) bişirilende, gazanyň töwereginde aýdylýan halk aýdymlarynyň we rowaýatlaryň özboluşly sazlaşygy bar. Köplenç, şol günlerde ýaşulular geçmişdäki “Nowruz dabaralary” barada ýatlamalary gürrüň berýärler.
Dutaryň owazy: Nowruz günleri Marynyň bagşylarynyň çalan sazlarynda “Nowruz” atly sazlar ýa-da bahara bagyşlanan şygyrlar hökman ýaňlanýar.
2. Lebap welaýatynyň özboluşlylygy
Bu sebitde nowruzyň gelmegi bilen baglanyşykly “Çowgan” oýuny ýaly gadymy milli oýunlar has köp dabaralandyrylýar. Şeýle hem, nowruz saçagynda hökman ýedi hili däneden edilen tagamlara uly orun berilýär.
3. Daşoguz welaýatynyň özboluşlylygy
Bu sebitde nowruz baýramynda özboluşly “ýazky tanslar” we halk döredijiliginiň tansly görnüşleri has köp duş gelýär.
4. Balkan we Ahal welaýatlarynyň özboluşlylygy
Köpetdagyň we Garagumuň goýnunda nowruz tebigat bilen baglanyşykly has köp bellenilýär. Mysal üçin, ýazky ot-çöpleriň, ýowşanyň ýygnalmagy we şolardan dermanlyk çaýlaryň taýýarlanmagy ýaly dessurlar bu sebitlerde dowam edip gelýär.
Nowruzyň umumy ruhy dessurlary
Sebit tapawudyna garamazdan, nowruzyň ähli ýerde üýtgewsiz galýan dessurlary bar:
- Göreş ýaryşlary: Nowruz baýramynyň iň esasy bölegi. Ol ýigitleriň güýjüni we merdanalygyny görkezmek üçin iň gowy pursat hasaplanýar.
- Ak saçly eneleriň patasy: Islendik baýramçylyk dabarasynda ýaşululardan pata almak, nowruzyň iň mukaddes bölegidir. “Ýylymyz bereketli bolsun, toprakdan hasyl artykmaç bolsun” diýen dogalar nowruzyň esasy özboluşly aýratynlygydyr.
Nowruz — diňe bir taryhy waka däl, ol halkymyzyň ruhy senenamasydyr. Ol biziň kimdigimizi, nireden gelendigimizi we geljege nähili umyt bilen garaýandygymyzy görkezýän aýnadyr.
Gadam Ýazlyýew,
Mary şäheriniň 7-nji sport mekdebiniň
erkin göreş boýunça tälimçi mugallymy.
