Türkmen halkynyň milli saz sungaty halkyň köp müňýyllyk taryhy, durmuş tejribesi we ruhy dünýägaraýşy bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Milli saz sungaty diňe bir estetiki gymmatlyk bolman, eýsem halkyň geçmişini, gahrymançylykly ýoluny, söýgüsini, gam-gussasyny we arzuwlaryny beýan edýän ruhy hazynadyr. Türkmeniň milli saz sungatynyň döreýşi halk döredijiliginiň, däp-dessurlarynyň we gündelik durmuşynyň çuňňur gatlaklaryna aralaşýar.
Türkmen milli saz sungatynyň gözbaşlary gadymy döwürlere, ilkinji jemgyýetleriň emele gelen wagtyna çenli uzaýar. Adamlar tebigatyň seslerini diňläp, guşlaryň owazyny, ýeliň sesini, suwuň şyşyrdysyny saz hökmünde kabul edipdirler. Bu sesler wagtyň geçmegi bilen belli bir ritm we owaz görnüşine girip, saz sungatynyň ilkinji nusgalaryny döredipdir.
Ilkinji sazlar köplenç zähmet işleri bilen baglanyşykly bolupdyr. Çarwaçylykda, ekerançylykda we awda ulanylýan ritmler adamlaryň hereketlerini sazlaşdyryp, bilelikde işlemeklerini ýeňilleşdiripdir. Şeýlelikde, saz jemgyýetiň ösüşinde möhüm orun eýeläpdir.
Türkmen saz sungatynyň ösüşinde halk döredijiligi aýratyn ähmiýete eýedir. Dessançylyk sungaty milli saz sungatynyň esasy sütünleriniň biri bolup durýar. Bagşylar halk arasynda gezip, dutaryň ýa-da gyjagyň sazyna dessanlary aýdypdyrlar. Bu dessanlar arkaly taryhy wakalar, halk gahrymanlarynyň edermenligi, watansöýüjilik we ahlak gymmatlyklary nesilden-nesle geçirilipdir.
“Gorkut ata” dessanlary, “Görogly” eposy türkmen saz sungatynyň ösüşinde aýratyn orun tutýar. Bu eserlerde saz söz bilen utgaşyp, halkyň ruhy dünýäsini baýlaşdyrypdyr.
Türkmen milli saz sungatyny saz gurallary bolmazdan göz öňüne getirip bolmaz. Dutar — türkmen saz sungatynyň iň gadymy we meşhur saz guralydyr. Onuň ýumşak, täsirli owazy halkyň içki duýgularyny beýan edýär. Dutar bilen bir hatarda gyjak, gargy tüýdük, dilli tüýdük, deprek ýaly saz gurallary giňden ulanylypdyr.
Bu saz gurallary tebigy materiallardan — agaçdan, deriden, süňkden ýasalyp, halkyň döredijilik ukybyny görkezýär. Her bir saz guralynyň özboluşly owazy bolup, saz eserlerine aýratyn öwüşgin berýär.
Türkmen halkynyň däp-dessurlarynda saz möhüm orun eýeleýär. Toý-tomgalar, çaga dogluşy, öýleniş dabaralary, baýramçylyklar saz-söhbetsiz göz öňüne getirip bolmaýar. Bu dabaralarda ýerine ýetirilýän sazlar halkyň şatlygyny, jebisligini we ruhubelentligini görkezýär.
Wagtyň geçmegi bilen türkmen saz sungaty täze ösüş tapgyrlaryna gadam basypdyr. Orta asyrlarda saz sungaty has-da kämilleşip, bagşyçylyk mekdepleri emele gelipdir. Her sebitde özboluşly saz äheňleri we usullary döräpdir.
XX asyrda professional saz sungaty emele gelip, konserwatoriýalar, saz mekdepleri açylypdyr. Türkmen kompozitorlary opera, balet, simfoniýa ýaly iri saz eserlerini döredip, milli saz sungatyny dünýä derejesine çykarypdyrlar.
Häzirki wagtda türkmen milli saz sungaty döwlet tarapyndan goralyp saklanýar we ösdürilýär. Bagşyçylyk sungaty ÝUNESKO tarapyndan adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň sanawyna girizildi. Bu bolsa türkmen saz sungatynyň halkara derejesinde ykrar edilýändigini görkezýär.
Türkmen milli saz sungaty ýaş nesli watansöýüjilige, ahlaklylyga, ulylara hormat goýmaga terbiýeleýär. Saz arkaly halkyň taryhy we medeni mirasy ýaşlaryň aňyna ornaşýar.
Türkmeniň milli saz sungatynyň döreýşi halkyň taryhy ösüşi bilen berk baglanyşyklydyr. Ol nesilden-nesle geçip, häzirki döwre çenli öz ähmiýetini ýitirmän gelip ýetdi. Milli saz sungaty türkmen halkynyň ruhy baýlygynyň aýdyň beýany bolup, geljek nesiller üçin gymmatly mirasdyr.
Kurambaýewa Lalahan
Daşoguz şäheriniň 2-nji çagalar sungat mekdebiniň sazyň taryhy, nazaryýeti we hor bölüminiň mugallymy
