Häzirki wagtda köp adamlar yzygiderli ýadawlykdan zeýrenýärler. Bu çylşyrymly mesele, diňe iş bilen meşgullanmak ýa-da ukyň ýetmezçiligi bilen düşündirip bolmaýar. Ýadawlyk beden tarapyndan iberilen signal bolup biler we esasy fiziologiki, psihologiki ýa-da daşky gurşaw faktorlarynyň netijesinde ýüze çykyp biler.
Ýadawlyk näme we näme üçin beýle giň ýaýran?
Ýadawlygy fiziki ýa-da akyl energiýasynyň ýoklugy duýgusy hökmünde kesgitläp bolar. Şeýle-de bolsa, ýadawlygyň hemmesi birmeňzeş däl:
- Fiziki ýadawlyk: Muskulyň gowşaklygy, hereket etmekde kynçylyk.
- Akyl ýadawlygy: Düşünjäniň ýoklugy, ýatdan çykma, beýni dumanlary.
- Duýgy ýadawlygy: Höwesiňi ýitirmek, biperwaýlyk, halys duýmak.
Ýadawlyk ýa-da gowşaklyk?
Ýadawlyk (fatigue) wagtlaýyn energiýanyň ýetmezçiligi bolsa-da, dowamly ýadawlyk 6 aýdan köp dowam edip, dynç almak bilen gitmeýän ýagdaýdyr.
Häzirki zaman durmuşyň täsiri:
Dowamly ýadawlyk, häzirki hasabatyň görkezişi ýaly, häzirki zaman durmuşyň çylşyrymly netijesi ýaly bolup görünse-de, fiziki, akyl we durmuş faktorlary bilen baglanyşykly köptaraply mesele. Şonuň üçin energiýa derejämizi dikeltmek we has dinamik durmuşda ýaşamak üçin bitewi çemeleşmek zerurdyr.
- 24/7 iş medeniýeti we hemişelik baglanyşyk duýgusy.
- Sanly ýadawlyk: Ekrana täsir etmek we Sosial Mediýa wagtyňy sarp etmek.
- Oturyş durmuşy.
- Deňagramsyz iýmit we uky bozulmalary.
Bu faktorlar dowamly ýadawlyk getirýan täsirleridir.
Ylmy perspektiwalar: Uky bilen ýadawlygyň arasyndaky çylşyrymly gatnaşyk
Ylmy gözlegler, ukynyň hiliniň peselmegi bilen adamlaryň ýadawlygyň we durmuş derejesiniň peselmeginiň açykdygyny görkezýär. Bu gatnaşyk esasanam garry adamlarda aýdylýar. Ýaramaz uky hili, akyl we beden dynç almagyna, energiýany tygşytlamaga we saklamaga päsgel berip ýadawlyga sebäp bolýar. Mundan başga-da, ukynyň pesligi stres gormonlaryny (kortizol) ýokarlandyrýar we melatonini we ösüş gormonyny peseldip, ýürek-damar kesellerine töwekgelçilik döredýär. Bu gatnaşyk iki taraplaýyn; ylmy gözlegler ýadawlygyň ukynyň bozulmagyna hem goşant goşup biljekdigini görkezdi. Bu ýadawlyk bilen ukynyň arasyndaky aýylganç aýlawy görkezýär: ýadawlyk ukyny erbetleşdirýär, ukusyz uky ýadawlygy ýokarlandyrýar. Esasy uky bozulmalary ýa-da ýadawlygyň özi ukynyň hiline zyýan ýetirýän bolsa, bu aýlawy “has köp uklamak” bilen bozup bolmaz. Şonuň üçin ukynyň görnüşleri we mümkin bolan lukmançylyk diagnozlary has içgin öwrenilmelidir.
A. Ukynyň bozulmagy: Düzedilmedik beden
- Ukusyzlyk: sleepeterlik däl ýa-da pes hilli uky pes energiýa getirýär.
- Uky apnesi: Gijelerine dem almagyň kesilmegi ýadawlygyň oýanmagyna sebäp bolýar.
- Sirkadanyň ritminiň bozulmagy: Smena işi ýa-da uçuşdan yza galmak, bedeniň tebigy uky düzgünlerini bozýar.
B. Iýmit ýetmezçiligi: Bedeniň ýangyç meselesi
- Demir ýetmezçiligi ganazlygy: Kislorod göterijiligini peseldýär.
- B12 witamininiň we D ýetmezçiligi: Energiýa önümçiligini peseldýär.
- Magniý we kaliý ýetmezçiligi: myşsalaryň ýadawlygyna we dykylmagyna sebäp bolýar.
C. Gormonal deňsizlik
- Tiroid problemalary (gipotireoz / gipertiroidizm): Metabolizmi haýalladýar ýa-da çaltlaşdyrýar.
- Adrenal ýadawlyk: Hroniki stres kortizol derejesini bozýar.
Ýadawlygy ýeňip geçmegiň ýollary
Ýadawlyga garşy göreşde passiw bolmagyň ýerine işjeň ädim ätmek mümkin. Bedenimiziň iberýän signallaryna düşünmek we degişli jogap bermek dikeldiş işinde ilkinji ädimdir. Ýadawlyk adaty bolsa-da, wagtlaýyn başdan geçirmeli zat däldigini ýatdan çykarmaly däldiris. Sebäplerine düşünmek we işjeň ädimler ätmek durmuşyň hiliniň ep-esli gowulaşmagyna sebäp bolup biler.
Uky gigiýenasyny gowulandyrmak
- Ýat we her gün şol bir wagtyň özünde oýan.
- Ýatylýan otagyňyzy garaňky we salkyn saklaň.
- Ýatmazdan bir sagat öň tehnologiýadan (telefon, kompýuter, planşet) gaça duruň.
Balansly berhiz
- Demir (gyzyl et, ysmanak), B12 (et, ýumurtga) we D witamini (gün, balyk) goşuň.
- Şekerden we gaýtadan işlenen iýmitlerden gaça duruň.
Lukmana haçan ýüz tutmaly?
Ýadawlyk umumy nägilelik bolsa-da, käbir ýagdaýlarda bu düýpli saglyk problemasynyň alamaty bolup biler. Ýadawlygyňyzyň professional lukmançylyk bahalandyrmasyny haçan talap edýändigini bilmek möhümdir.
Ýadawlyk birnäçe günden gowrak dowam etse, dynç alyş we ýaşaýyş durmuşynyň üýtgemeginden dynmasa ýa-da iki hepdeden gowrak dowam etse, lukmançylyk taýdan baha bermek maslahat berilýär. Hroniki ýadawlyk, esasanam alty aýdan köp dowam etse, dowamly ýadawlyk sindromy ýaly şertleri görkezip biler.
