Wirus ýokançlygy bilen baglanyşykly köplenç dürli keseller bilen ýüzbe-ýüz bolýarys. Wiruslaryň biologiki ýarag bolup biljekdigini we olar sebäpli ýüzlerçe müň adamyň ölýändigini eşidýäris. Hawa, AIDS wirusy bütin dünýäde pandemiýa sebäp boldy we Ebola wirusy Afrikanyň ähli obalaryna diýen ýaly ölüm howpuna eltdi. Emma, wiruslaryň ewolýusiýanyň möhüm faktorlaryndan biridigini öňe sürýän alymlar bar. Adamzadyň duşmanlaryndan biriniň tebigatyň lideri bolmagyna nädip kömek edip biler? Wiruslaryň adam öýjüklerinde nähili ýaşaýandygyny we bizden nämä mätäçdigini başlalyň.
Wiruslar diňe bir haýwanlara däl, ösümliklere, kömeleklere, bakteriýalara we hatda beýleki wiruslara-da täsir edýär. Ewolýusiýanyň haýsydyr bir döwründe bu öýjükli görnüşlerden bölünip, paralel ösmegini dowam etdirýändigi çak edilýär. Wirus öýjüge ýokaşanda maksady näme? Geliň, hiç bir wirus öýjügiň daşynda köpelip bilmeýär, bu öýjükli däl ýaşaýyş görnüşidir, diňe DNK / RNK we genetiki maglumatlary goraýan we öýjük ýokançlygynyň ilkinji etaplary üçin zerur bolan käbir beloklary öz içine alýar.
Wiruslaryň köpüsinde uzak wagtlap adamzada ýokuşýan gerpes wirusy ýaly öz eýesi bar. Şeýle wiruslar öz eýelerine uýgunlaşýar we olara uly zyýan bermeýär. Şonuň üçin ýer ilatynyň takmynan 95% -de adam gerpes wirusy bar, ýöne bu biziň ýok bolmagymyza howp salmaýar.
Mundan başga-da, käbir alymlar “adaty” wiruslarymyzdan dynsak, belki täze, has agressiw patogenleriň ýerini aljakdygyny öňe sürýärler. Bu wiruslaryň we öýjükli görnüşleriň bilelikdäki ewolýusiýasynda takmynan aşakdaky shema laýyklykda amala aşyrylýan ilkinji faktordyr. Mysal üçin täze wirus bir ilata täsir edýär we bu wirusa garşy durup bilmeýän ilat ölýär ýa-da kesel bolýar. Bu kesele garşy göreşip bilýänler ýaşamagy we şol bir çydamly çagalary dogurmagy dowam etdirýärler. Wirus hem öz gezeginde üýtgäp biler.
Alymlar 2300-nji ýyla çenli AIW-iň adam gerpes wirusy ýaly adamlara howp abandyrmajakdygyny çaklaýarlar. Emma ewolýusiýa barada aýtsak, bu ýeke-täk mesele däl.
Wirusyň genetiki maglumatlarynyň nädip kodlanýandygyna we ýaşaýyş sikline baglylykda, olar dürli görnüşde köpelip bilýärler. Iň gyzykly usullaryň biri retrowiruslaryň köpelmegi. Bular RNK öz içine alýan wiruslardyr, bir öýjügiň içinde RNK-dan DNK sintez edýär, bu DNK öz genomyna birleşdirilýär we ondan peýdaly beloklar bilen birlikde öýjük wirus beloklaryny sintez edýär. Öýjük haýsy DNK-nyň özüne we haýsy wirusyň bardygyny bilmeýär.
Daýanç Durdymyradow,
S.A.Nyýazow adyndaky Türkmen oba hojalyk uniwersitetiniň Gidromeliorasiýa fakultetiniň Gidromeliorasiýa hünäriniň 4-nji ýyl talyby
