Ylmy fantastiki filmler we romanlar bize ýer gabygynyň, dinozawrlaryň we ýitirilen siwilizasiýalaryň aşagyndaky ummanlary wada berýär. Emma ylmy hakykat bu hekaýalara garanyňda has yssy, has eziji we girmek has kyn.
Ýeriň merkezinde ýerleşýän zatlar hakda sansyz filmler, kitaplar we telewizor programmalar taýýarlandy. Jýul Werne “Ýeriň merkezine syýahat “ romanyndan häzirki zaman kinosyna çenli aýagymyzyň aşagyndaky “syrly dünýä” hemişe bilesigeliji tema bolupdy. Haýwanlaryň ýa-da näbelli siwilizasiýalaryň ýaşaýan taryhdan öňki gowaklary biziň hyýallarymyzy güýçlendirip bilýän bolsa-da, adamzat hökmünde bu çuňlugyň näçesini hakykatdanam öwrenipdik? Aşakda nämäniň bardygyny hakykatdanam bilýärismi?
Ine, aýagymyzyň aşagyndaky näbelli zatlar hakda käbir maglumatlar.
Adamzadyň iň çuň nokady: Kola Superdeep Borehole taslamasy
Adamlar kosmosyň çuňlugyna ulag iberip, milliardlarça kilometr uzaklykda surata düşürip bilerler, emma öz planetamyzyň içki bölegine gezek gelende, henizem “gabygy” doly yzarlap bilmedik.
Adamlar tarapyndan burawlanan iň çuň deşik, Sowet döwründe Russiýanyň demirgazyk-günbatarynda amala aşyrylan Kola Superdeep Borehole taslamasydyr. 1970-nji ýyldan başlap 24 ýyl dowam eden bu buraw işiniň netijesinde iň ýokary çuňluk 12,262 metrdir.
Ýeriň merkezine 6,371 kilometr aralygy göz öňünde tutsaň, gaty çuňňur eşidilse-de, bu gazuw-agtaryş almanyň gabygyny iňňäniň ujy bilen ýeňil çyzmakdan tapawudy ýok.
Onda näme üçin durduk?
Ýer astynda haýwanlar barmydy? , Ýok, munuň sebäbi fiziki çäklendirmelerdi. İşi alyp baryjylar bu çuňlukdaky temperaturanyň 180° C-e ýetendigini anykladylar. Bu temperaturada gaýalar gaty görnüşini ýitirýärler we buraw enjamlarynyň işlemegine mümkinçilik bermeýän plastmassa ýaly hereket edip başlaýarlar.
Alymlar Ýeri takmynan dört esasy bölege bölýärler:
- Ýeriň gabygy (Crust): Okeanlary we materikleri öz içine alýan daşky gatlagymyz. Onuň galyňlygy 5 km bilen 70 km arasynda üýtgeýär.
- Manty (Mantle): Gabygyň aşagynda Eartheriň göwrüminiň 84% -ini emele getirýän ullakan gyzgyn, suwuk gaýa.
- Daşarky ýadro (Outer Core): Mantiýanyň aşagynda ýerleşýän bu suwuk demir we nikel gatlagy Eartheriň magnit meýdanyny döredýär.
- Içki ýadro (Inner Core): Bu merkezi bölek Günüň üstündäki ýaly yssy, ýöne üstündäki ajaýyp basyş sebäpli demir we nikel bu ýerde berk ýagdaýda bar.
Hiç haçan görmedik ýerimizi nädip kartalaşdyrmaly?
Diňe 12 kilometre düşmegi başaran bolsak, 6000 kilometr aşaky ýadro gaty demirden ýasalandygyny nädip bileris? Jogap: ýer titremeleri.
Lukmanlaryň adam bedenini görmek üçin ultrases ýa-da rentgen şöhlelerini ulanşy ýaly, geoscientistler planetanyň içinde görmek üçin seýsmiki tolkunlary ulanýarlar. Uly ýer titremesi ýüze çykanda, dörän şok tolkunlary Ýeriň içinden geçýär.
Dünýädäki seýsmograflar bu tolkunlary planetanyň içki bölegine “rentgen” alyp ýazýarlar. Jýul Werniň hyýalynyň tersine, ýeriň aşagynda giň boşluklaryň ýa-da dinozawrlaryň ýokdugyny, tersine, ägirt uly ýylylyk we basyş maşynynyň bardygyny bilýäris.
