Bulutlar tebigatyň iň göze görünýän we hemişe ýüze çykýan täsinliklerinden biridir we atmosferada bolup geçýän zatlar hakda bize köp zat aýdyp biler. Bulutlaryň emele gelmeginiň dürli görnüşleri we atmosferanyň üýtgemegi, bulut şekilleriniň, ululyklarynyň we dokumalarynyň ajaýyp dürlüligine sebäp bolýar.
Bulut näme we ol nähili emele gelýär?
Bulutlar, erkin atmosfera ýygnanan milliardlarça kiçijik suw damjalary ýa-da buz kristallary tarapyndan emele gelen görünýän massalardyr. Meşhur ynanjyň tersine, suw buglary gazly we göze görünmeýänligi sebäpli bulutlar göni “suw buglaryndan” emele gelmeýär. Bulut diňe bu suw bugy suwuk ýa-da gaty görnüşe, ýagny suw damjalaryna ýa-da buz kristallaryna öwrülende emele gelýär.
Bu kondensasiýa prosesi üçin üç esasy şert zerurdyr:
- Howanyň ýokarlanmagy we sowadylmagy: Howa dürli sebäplere görä ýokarlanýar we ýokary göterilende ulalýar we sowadylýar. Sowuk howa, suw buglaryny saklamak ukybyny ýitirýär.
- Doldurmak: Howa “çyg nokady” temperaturasyna ýetende doýýar, bu ýerde saklap bilýäninden köp suw bugy bar.
- Kondensasiýa ýadrosy: Suw bugy howada togtadylan tozan, duz, tüsse ýa-da polen ýaly mikroskopiki bölejiklere mätäç. Bu bölejikler bolmasa bulut emele gelmek has kyn bolýar.
Howanyň ýokarlanmagy, Günüň ýyladyş täsiri (konweksiýa), ýel daglar we depeler tarapyndan petiklenýär, howa meýdançalarynyň çaknyşmagy we turbulentlik ýaly faktorlar sebäpli ýüze çykýar.
☁️ Bulut görnüşleri we klassifikasiýasy
Bulutlar köplenç beýikligi we daşky görnüşi boýunça Iňlis alymy Luk Howard tarapyndan 1803-nji ýylda teklip edilen latyn sözlerine esaslanýar.
| Bulut maşgalasy | Aýratynlyklary | Möhüm görnüşler |
|---|---|---|
| Uly Bulutlar (5000-13000 m) | Inçe, ak, süýümli ýa-da ýelekli görnüş. Buz kristallaryndan ybarat. | Cirrus (Saç buludy), Cirrocumulus (Gum dänesiniň görnüşi), Cirrostratus (Inçe, açyk gatlak). |
| Orta Bulutlar (2000-7000 m) | Adatça suw damjalaryndan ybarat çal ýa-da ak reňkli listler. | Altocumulus (goýun sürüsiniň görnüşi), Altostratus (Güni doňan aýna ýaly görünýän çal gatlak), Nimbostratus (hemişe ýagyş / gar getirýän galyň, goýy çal bulut). |
| Pes bulutlar (0-2000 m) | Köplenç suw damjalaryny öz içine alýan dykyz, garaňky, ýeriň aşagyndaky bulutlar. | Stratus (Pes, çal, ýagyşly bulut gatlagy), Stratocumulus (tegelek massalaryň mozaikasy), Cumulus (Pagta görnüşli adalatly howa buludy), Cumulonimbus(Tupan buludy; ýyldyrym, ýyldyrym we ýagyş döredýär). |
🌈 Bulutlar näme üçin reňkleri üýtgedýär?
Bulutlaryň reňkleri gün şöhlesiniň buludy emele getirýän bölejikler bilen täsirine baglydyr.
- Ak görnüş: Bulutdaky suw damjalary Günden gelýän ähli reňkleri (gyzyl, mämişi, sary, ýaşyl, gök we gyrmyzy) deň derejede diýen ýaly dargatýar. Colorshli reňkleriň utgaşmasy ak ýagtylygy döredýänligi sebäpli, bulutlary ak ýaly görýäris.
- Çal we gara görnüş: Bulutlar galyňlaşyp, has dykyz bolansoň, içindäki suw damjalarynyň sany we ululygy artýar. Bu gün şöhlesiniň has köp siňmegine we az böleginiň bulutdan geçmegine we gözümize ýetmegine sebäp bolýar. Şonuň üçin ýagyş bulutlary (Nimbostratus we Cumulonimbus) çal, hatda gara diýen ýaly görünýär.
🌍 Bulutlaryň dünýämiz üçin peýdalary we wezipeleri
- Bulutlar suw sikliniň açarydyr: Suwuň okeanlardan, köllerden we toprakdan atmosfera öwrülmegine we soňra ýagyş ýa-da gar ýaly Ýere gaýdyp gelmegine mümkinçilik berýän tebigy transport ulgamy. Olar bolmasa süýji suw çeşmeleri düzedip bolmaýardy, oba hojalygy mümkin bolmazdy we durmuş esasan ýaşamagyny bes ederdi.
- Howanyň kadalaşdyryjysy: Bulutlar ýeriň energiýa balansyny saklamakda möhüm rol oýnaýar. Pes, dykyz bulutlar (Stratus, Cumulus) gün şöhlesini kosmosa şöhlelendirip, planetany sowadýar; beýik, inçe bulutlar (Cirrus) gün şöhlesiniň geçmegine mümkinçilik berýär, ýöne Eartherden ýaýran ýylylygyň kosmosa gaçmagynyň öňüni alyp, ýorgan ýaly hereket edip, planetany gyzdyrýar. Bu deňagramlylyk, ýeriň ýaşaýyş temperaturasynda galmagyny üpjün edýär.
- Global ýylylyk meselesinde çylşyrymly rol oýnaýar: Alymlar bulutlaryň howanyň üýtgemegine arassa täsirini derňeýärler. Mysal üçin, MIT-iň doktory Riçard Lindzeniň “Iris täsiri” teoriýasyna görä, global temperaturanyň ýokarlanmagy bilen tropiki ýerlerde inçe sirr bulutlary peselip biler, bu bolsa has köp ýylylygyň kosmosa gaçmagyna mümkinçilik döreder we şeýlelik bilen deňagramlylyk mehanizmi hökmünde hereket eder. Bu, howa ulgamyndaky bulutlaryň çylşyrymly we dinamiki tebigatyny görkezýär.
Asmanyň sessiz arhitektorlary hökmünde bulutlar planetamyzyň ýaşaýyş siklini dowam etdirmekde aýrylmaz rol oýnaýar. Suw sikliniň esasy hereketlendirijisi bolmakdan başga-da, olar Ýeriň howasyny saklaýan, ekosistemalary iýmitlendirýän we planetanyň temperaturasyny kadalaşdyrýan çylşyrymly ulgamyň bir bölegidir. Olara diňe bir meteorologiki hadysa hökmünde däl-de, eýsem tebigatyň çylşyrymly deňagramlylygyny görkezýän sungat eserleri hökmünde hem garamaly. Indiki gezek asmana seredeniňizde, ajaýyp Cirrus buludynyň ýa-da ajaýyp Cumulonimbus buludynyň diňe bir ýagyş getirýän köpçülik bolman, eýsem onerdäki ýaşaýşy dowam etdirmek üçin işleýän işjeň we möhüm komponentdigini ýadyňyzdan çykarmaň. Bulutlara düşünmek, planetamyzyň dem alşyny we bu ulgam bilen çuňňur baglanyşygymyzy has gowy düşünmäge mümkinçilik berýär.
