Şu günki gün üstünde gürrüň edýän emeli aň arhitekturalarynyň, gözleg motory algoritmleriniň we sanly neşirýatyň kökleri hut 1941-nji ýylyň 12-nji maýyna baryp direýär. Nemes inženeri Konrad Zuse, dünýäniň ilkinji doly awtomatiki we programmalanýan sanly kompýuteri bolan Z3-i hut şu senäniň özünde Berlinde tanyşdyrdy. Ägirt uly elektromekaniki rölelerden ybarat bolan we işjeň, minimalist mehaniki dizaýna eýe bolan bu maşyn, häzirki zaman tehnologiýa eýýamynyň we şu gün ulanýan ähli akylly ulgamlarymyzyň atasy hasaplanýar.
Dünýäniň iň kuwwatly superkompýuterlerinden başlap, jübübimizdäki akylly telefonlara çenli bar bolan ähli kämil tehnologiýalar, aslynda takmynan bir tonna agramyndaky bu taryhy maşynyň mirasydyr.
Konrad Zuse we Z3-iň doly tehniki gurluşy
Z3 diňe bir adaty hasaplaýjy maşyn däldi; ol ulanyjynyň beren buýruklaryny kesgitli yzygiderlikde awtomatiki usulda işläp, çylşyrymly matematiki hasaplamalary ynsan gatnaşygy bolmazdan ýerine ýetirip bilýän kämil bir inženerçilik eseri bolupdy. Konrad Zuse, inženerçilik hasaplamalarynyň aşa köp wagt alýandygy sebäpli has tiz çözgütleri gözläp, 1930-njy ýyllaryň ortalarynda bu uly taslamanyň üstünde işläp başlapdy. Z1 (1938) atly mehaniki prototipten we Z2 (1939) atly synag modelinden soň, ol ahyry Z3 ulgamyny kämilleşdirmegi başardy.
Söweş ýyllarynyň agyr şertlerinde, köplenç ýeke özüniň tagallasy bilen gurlan bu maşyn, öz döwri üçin deňi-taýy bolmadyk tehniki görkezijilere eýedi:
| Aýratynlyk | Görkeziji |
| Röle sany | 2.600 sany (Elektromekaniki) |
| Söz uzynlygy (Word length) | 22 bit |
| Ýat sygymy | 64 söz (Memory) |
| Sagat ýygylygy | 5–10 Hz |
| Programmalama usuly | Deşilen (perforirlenen) 35 mm plýonka |
| Elektrik sarp edişi | Takmynan 4.000 watt |
| Agramy | Takmynan 1 tonna |
Bu ulgamyň iň möhüm aýratynlygy, häzirki wagtda ähli kompýuterleriň esasy binýady bolan ikilik san ulgamyny (binary) we süýşýän nokatly (floating-point) arifmetikany ulanmagydy.
Kompýuter taryhyndaky orny: ENIAC bilen bäsleşik
Köpçülikleýin aňda “ilkinji kompýuter” diýlende köplenç Amerikan wekili ENIAC ulgamy ýada düşýär. Emma taryhy hakykatlar başgaçadyr. ENIAC 1945-nji ýylda doly gurlup gutarylan bolsa, Z3 ondan 4 ýyl öň, ýagny 1941-nji ýylyň maý aýynda eýýäm doly işjeň ýagdaýdady.
Z3: Dünýäde ilkinji işleýän, programmalanýan sanly kompýuter.
ENIAC: Dünýäde ilkinji uly göwrümli elektron umumy maksatly kompýuter.
Aşakdaky düwmä basyp, Google Discover arkaly biziň ýörite seljerme we iň soňky täzeliklerimizi yzarlaň.
Mundan başga-da, 1998-nji ýylda geçirilen ylmy barlaglar netijesinde Z3-iň teoretiki taýdan “Turing-complete” (Týuring taýdan kämil) bolandygy subut edildi. Bu bolsa onuň islendik hasaplaýyş meselesini çözmäge ukyplydygyny aňladýardy.
Taryhy maksady we trajik soňy
Z3, deslapky tapgyrda esasan awiasiýa inženerçiliginde aerodinamiki hasaplamalar üçin ulanyldy. Uçar ganatlarynda döreýän yrgyldylaryň derňewi ýaly çylşyrymly amallar, bu maşyn arkaly ýerine ýetirilýärdi. Bu täzelik inženerlere günläp dowam edýän kyn hasaplamalary has gysga wagtda bitirmäge we uçarlaryň dizaýnyny kämilleşdirmäge ýardam etdi.
Gynansak-da, Z3-iň hakyky nusgasy 1943-nji ýylda Berlindäki gaty bombardyrmanda ýok boldy. Emma bu ajaýyp açyş taryhyň sahypalaryndan öçmedi. 1960-njy ýyllarda Konrad Zuse-niň öz kompaniýasy tarapyndan onuň doly işleýän göçürmesi täzeden gurlup, häzirki wagtda “Deutsches Museum”-da geljekki nesillere görkezilýär.
Şu günki günde milliardlarça tranzistorlary bolan prosessorlar, şol sanda iň kämil emeli aň we algoritmler, hut 85 ýyl ozal Z3-iň guran ikilik we awtomatiki hasaplama manysyna esaslanýar.
