Galkynyşlar zamanasynda sanly ulgam

«Pähim-paýhas ummany Magtymguly Pyragy» şygary astynda geçen 2024-nji ýylyň şowly bolşy ýaly, «Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýyly» diýlip atlandyrylan 2025-nji ýylda hem halkymyza uly-uly üstünlikler, möhüm wakalar garaşýar. Bu ýylda Türkmenistan Watanymyzyň Birleşen Milletler Guramasynda iki gezek ykrar edilen hemişelik Bitaraplygynyň 30 ýyllygyny şanly baýram hökmünde giňden belläp geçer. Gahryman Arkadagymyzyň asylly ýol-ýörelgesini mynasyp dowam etdirýän Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň parasatly döwlet syýasaty bilen berkarar bolýan ajap eýýamyň şan-şöhratyny has-da beýgeltmek bilen bagly beýik işleriň üstünlikli dowam etdiriljekdigini ýylyň başyndan bäri bolup geçýän wakalar hem aýdyň subut edýär.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe Türkmenistanyň Demokratik Partiýasynyň welaýat, şäher, etrap komitetleri özleriniň syýasy-guramaçylyk işlerini türkmen halkynyň H3Milli Lideri Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň alyp barýan parasatly içeri we daşary syýasatynyň, durmuşa geçirilýän özgertmeleriň, Maksatnamalarynyň many-mazmunyny halk köpçüligine wagyz-nesihat etmäge, durmuşa geçirmäge gönükdirýärler.

Bu maksatnamalaryň biride sanly ulgam hakdaky konsepsiýasydyr. Sanly ulgama geçmek bilen ilatyň ýaşaýyş-durmuş derejesini gowulandyrmak üçin ýörite hyzmatlar ulgamlary hem döredildi. «Türkmenistanda 2019 — 2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasyndan» gelip çykýan wezipelere laýyklykda, raýatlar islendik harytlaryny we medeni-durmuş hyzmatlary üçin mobil tölegi sanly tehnologiýalar arkaly, ykjam telefonlaryň üsti bilen amala aşyryp bilýärler. Sanly ulgamyň esasy maksady tizlik, amatlylyk we tygşytlylyk bolmakdan ybaratdyr.

Hä­zir­ki dö­wür­de in­ter­net to­ru­nyň üs­ti bi­len ha­ryt­la­ry sa­tyn al­mak, hyz­mat­lar­dan peý­da­lan­mak, mag­lu­mat­la­ry göz­le­mek we uzak ara­lyk­dan işe­wür gep­le­şik­le­ri ge­çir­mek ýa­ly dur­mu­şy­my­zy ýe­ňil­leş­dir­ýän iş­le­ri ýe­ri­ne ýe­tir­mek bol­ýar. San­ly­laş­dyr­ma şol ze­rur­lyk­la­ryň el­ýe­ter­li­li­gi­ni ýo­kar­lan­dyr­mak bi­len, eda­ra-kär­ha­na­la­ryň we gu­ra­ma­la­ryň işi­ni has-da kä­mil­leş­dir­mä­ge, adam­la­ryň dur­mu­şy­ny mun­dan beý­läk-de ýe­ňil­leş­dir­mä­ge ýar­dam ber­ýär.

Hem­me­le­re ta­nyş my­sal­la­ryň ýe­ne bi­ri-de, san­ly bi­lim ul­ga­my­dyr.

Elekt­ron ki­tap­ha­na­lar, olar­da­ky okuw ki­tap­la­ry, gol­lan­ma­lar we wi­deo­sa­pak­lar okuw işi­ni ýe­ňil­leş­dir­mä­ge gö­nük­di­ri­len­dir. Olar bi­lim al­ýan­la­ryň ki­tap­ha­na­la­ra bar­mak, ka­gyz ki­tap­la­ry we olar­da­ky mag­lu­mat­la­ry göz­le­mek, ýö­ri­te ders­le­re gat­naş­mak üçin sarp ed­ýän wagt­la­ry­ny tyg­şyt­la­ma­ga kö­mek ed­ýär. San­ly ul­gam­da bi­lim al­ýan­la­ryň öz taý­ýar­lyk de­re­je­si­ne la­ýyk­lyk­da okuw mak­sat­na­ma­sy­ny we öw­re­niş dep­gi­ni­ni öz­baş­dak saý­lap al­mak müm­kin­çi­lik­le­ri hem göz öňün­de tu­tul­ýar.

Türkmen halkyny, berkarar watanymyzy ösüşleriň täze belentliklerine bedew bady bilen öňe  alyp Gahryman Arkadagymyzyň, Arkadagly Gahryman  Serdarymyzyň janlary sag bolsun, ömürleri uzak bolsun her bir döwletli işleri elmydama rowaçlyklara beslensin!

Sanly ulgamyň häzirki döwürde tutýan orny

Önüm­çi­li­giň san­ly­laş­dy­ryl­ma­gy adam üçin agyr fi­zi­ki zäh­me­ti ýe­ňil­leş­dir­mä­ge, zäh­met we önüm­çi­lik pro­ses­le­ri­ni ne­ti­je­li gu­ra­ma­ga hem-de gö­zeg­çi­lik­de sak­la­ma­ga, şeý­le hem, kär­ha­na­nyň iş­gär­le­ri­niň howp­suz­ly­gy­ny üp­jün et­mä­ge ýar­dam ed­ýär. Me­se­lem, «akyl­ly» ul­gam­lar önüm­çi­lik kär­ha­na­la­ryn­da iş­gär­le­riň howp­suz­lyk düz­gün­le­ri­niň ta­lap­la­ry­na la­ýyk ge­ýin­me­gi­ne we ka­da­la­ryň ber­jaý edi­li­şi­ne gö­zeg­çi­lik edip, şi­kes ýet­me­le­riň hem-de howp­ly ha­dy­sa­la­ryň öňü­ni al­ma­ga kö­mek ed­ýär. Teh­no­lo­gik gö­zeg­çi­li­giň kö­me­gi bi­len önüm­çi­lik kon­we­ýer­le­rin­de ze­per ýe­ten we kem­çi­lik­li önüm­ler ýü­ze çy­ka­ryl­ýar. Bu bol­sa ha­ryt­la­ryň hi­li­ne gö­zeg­çi­ligi ýo­la goý­ma­ga, wag­ty hem-de se­riş­de­le­ri tyg­şyt­la­ma­ga müm­kin­çi­lik dö­red­ýär.

Döwlet  portal raýatlar we işewürler üçin elektron görnüşinde «bir penjire» döwlet hyzmatlaryny ýerine ýetirmegiň awtomatlaşdyrylan maglumat ulgamyny özünde jemleýär. Bu usul hyzmatlara isleg bildirýänlerden resminamalary merkezleşdirilen görnüşde kabul etmäge mümkinçilik berýär hem-de şolary taýýarlamagyň möhletlerine hem-de hyzmatlaryň ýerine ýetirilişine gözegçiligi üpjün edýär.

Häzirki döwürde döwlet edaralarynyň hem-de kärhanalarynyň bir ýere jemlenen saýtlary her ministrligiň we pudaklaýyn edaralarynyň sanly ykdysadyýete geçmegiň derejesini anyk görkezýär. Aragatnaşyk hyzmatlary (öýjükli, telefon, IP – TV, internet) awtomobil we demir ýol ulaglary, jemagat hyzmatlary, birnäçe bank işleri boýunça tölegleri onlaýn arkaly amala aşyrmaga mümkinçilik berýär.

Döredilen portalyň ähli gurallaryny doly herekete girizmek üçin saýtyň görkezilen bölümindäki hyzmatlary ýerine ýetirýänleriň işjeňligi zerur bolup durýar.

Biziň gündelik durmuşymyzda her bir raýatda, yuridiki edaralarda elektron poçtasy hökmany bolup durýar. Elektron poçta ýa-da “e-mail” – bu adaty poçtanyň elektron görnüşi. Elektron poçtanyň adaty poçtadan ýeke-täk tapawudy – onuň elektron tory arkaly işlemegi. Ilki bilen, elektron poçtanyň mümkinçilikleri barada gysgaça nygtap geçeliň.

Internet elektron poçtasynyň kömegi bilen elektron poçtasy bar bolan adamlara, guramalara, edaralara, kärhanalara elektron hatlar, goşundy faýllar iberip we kabul edip bolýar. Elektron poçtadan göwrümi uly bolan faýllary iberip bolmaýar, iberiljek faýllaryň göwrümi çäklendirilendir.

Elektron poçta gündelik durmuşymyzda dürli ýerlerde ulanylýar: web saýtlarda hasap açmak üçin, ulgama girmek üçin, web saýt tarapyndan elektron poçta iberilýän tassyklaýjy kody girizmek üçin, hasaby elektron poçta baglamak üçin we ş.m. Mundan başga-da, dürli sowalnamalar doldurylanda olaryň aglaba böleginde elektron poçta soralýar. Tehnologiýalaryň barha ösýän döwründe elektron poçtany ulanmaklyk maksada laýyk hasaplanylýar.

Diýmek elektron poçtalar biziň durmuşymyzyň aglaba böleginde ulanylýan bolsa, ony nädip goramaly diýen wajyp mesele ýüze çykýar. Parollary anyklamakda iň uly howp ýönekeý parollary ulanmakdadyr. Parollarda köp ulanylýan atlar we seneler köplenç sosial media gözegçiligi arkaly tapyp bolýar.

Parol döretmek

Täze tehnologiýalaryň ösmegi bilen akkauntlara, şahsy otaglara, elektron poçtalara ynamly, güýçli howpsuzlyk döredýän parollar gerek. Olary nädip döretmeli:

1. Parolyň uzynlygy 10-12 simwollardan ybarat bolmaly
2. “12345” ýada “password ýaly aňsat çaklanýan parollardan goýmaly däl
3. Parolyňyz dürli simwollardan ybarat bolmaly, sanlar, baş ýada setir harplar
4. Parolyňyzyň yzygiderliginde “o” harpyna derek 0 sany bilen üýtgetmek ýaly işler haker programmalary muny göz öňünde tutýandygyny ýatdan çykarmaň
5. Paroly düşündirýän sözüňiz (Кодовое фраза) manydaş bolman, yzygiderli bolmaly däldir.
6. Parolyňyz özüňize düşnükli, ýöne kompýuteriň seljermesine laýyk bolmaly däldir. Ýöne ýatda saklap bolmaýan parollar, öz akkaundyňyza girip bilmeseňiz paňdaly däldir.
7. Öň ulanmadyk parolyňyz bolmaly. Sebäbi birnäçe akkauntlara şol bir paroly goýsaňyz ony çalt we aňsat açyp bolýar. Her bir parolyňyz özboluşly gaýtalanmaýan bolsun.

Iň kyn parollar 4 harpdan ybarat bolan söz bolsa, onuň ilkinji iki harpy san ýada simwol bilen öwürmeli.

Eýsem ýer ýüzünde parollaryň görkezijileri nähili?

Beýik Britaniýanyň Milli kiberhowpsuzlyk gullugy, ulanyjylaryň parollary baradaky täze gözlegleriň netijelerini paýlaşdy. BBC haýar gullugynyň habar bermegine görä jemgyýetiň 60% bilip bolaýjak parollary ulanýar. Dünýä ilatynyň 15% bolsa özleriniň halaýan haýwanlarynyň atlaryny parol görnüşinde ulanýarlar. Ulanyjylaryň 13%  özleriniň parollaryny maşgala agzalarynyň atlaryny we 12% bolsa wajyp senelerini belleýärler. Şeýle hem “12345” san görnüşinde paroly ulanýanlaryň sany 6% we gözlegleriň netijelerinde adamlaryň diňe 40% pes howpsuzlyk parollaryny ulanmaýandyklaryny görkezýär.