Häzirki wagtda gündelik durmuşymyzyň we işewürlik dünýäsiniň iň esasy aragatnaşyk guraly bolan elektron poçta (e-poçta), sanly dünýäniň iň uly öwrülişikleriniň biridir. Her gün milliardlarça elektron hat iberilýän hem bolsa, bu ägirt uly ulgamyň nähili dörändigi we poçta salgylarymyzyň aýrylmaz bölegi bolan “@” belgisiniň nireden gelip çykandygy köpler üçin syr bolup galýar. Sanly aragatnaşygyň düýbüni tutan bu taryhy waka, diňe bir tehnologik açyş bolman, eýsem adamzadyň biri-biri bilen baglanyşyk gurnamak isleginiň iň oňat netijesidir.
Ilkinji elektron hat näme üçin gerek boldy?
1970-nji ýyllaryň başynda, häzirki wagtda ulanýan akylly telefonlarymyz we tizlikli internetimiz ýokdy. Kompýuterler otag ululygyndady we olary ulanmak üçin “wagt paýlaşykly” (time-sharing) ulgamlar ulanylýardy. Şol döwürde adamlar diňe şol bir fiziki kompýutere birigen beýleki ulanyjylara hat ugradyp bilýärdiler. Ýagny, siz Aşgabatdaky bir kompýuterden, başga şäherdäki ýa-da başga binadaky kompýutere hat iberip bilmeýärdiňiz. Hatlar diňe bir enjamyň içindäki ulanyjylaryň arasynda alyş-çalyş edilýärdi.
Edil şu kynçylyk, internetiň atasy hasaplanýan we ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network) torunyň döremegine we kämilleşmegine itergi berdi. ARPANET arkaly dürli şäherlerdäki kompýuterler biri-biri bilen ilkinji gezek baglanyşyp başlady. Emma bu enjamlaryň arasynda gönümel hat alyş-çalyş etmek üçin ýörite bir maksatnama ýokdy. Şol wagtlar BBN Technologies kompaniýasynda işleýän inžener Reý Tomlinson (Ray Tomlinson) bu kynçylygy aradan aýyrmak kararyna geldi.
Reý Tomlinson we “@” belgisiniň genisi
1971-nji ýylda Reý Tomlinson, şol döwürde bar bolan “SNDMSG” (şol bir kompýuterdäki ulanyjylara hat galdyrmak) we “CPYNET” (faýllary ARPANET arkaly başga kompýuterlere geçirmek) atly iki sany programmany birleşdirmegi başardy. Netijede, taryhda ilkinji gezek bir kompýuterden başga bir kompýutere hat ibermek mümkinçiligi döredi.
Emma Tomlinsonyň öňünde uly bir mesele bardy: Ulgam, hatyň şol bir kompýuterdäki ulanyja däl-de, başga bir tordaky kompýutere iberilýändigini nähili aýyl-saýyl etmelidi? Ulanyjynyň ady bilen, onuň ulanýan kompýuteriniň adyny (host) biri-birinden aýyrmak üçin ýörite bir nyşan gerekdi.
Tomlinson kompýuteriň klawiaturasyna seredip, adamlaryň atlarynda ýa-da kompýuter atlarynda hiç wagt ulanylmaýan, emma manysy taýdan laýyk gelýän bir belgi gözledi. Ol Iňlis dilinde “at” (ýanynda, şol ýerde) manysyny berýän we şol wagtlar esasan hasapçylykda ulanylýan “@” (at sign) belgisini saýlady. Şeýlelikde, taryhy waka boldy: ulanyjy_ady@kompýuter_ady. Bu ýönekeý saýlaw, “@” belgisini sanly eýýamyň iň meşhur nyşanyna öwürdi.
Taryhdaky ilkinji e-poçtada näme ýazylypdy?
Dünýä taryhyndaky ilkinji elektron hat 1971-nji ýylyň ahyrynda Tomlinson tarapyndan öz ýanyndaky başga bir kompýutere iberildi. Çylşyrymly we taryhy bir sözeg garaşýanlar üçin bu ýagdaý biraz geň bolup biler; sebäbi Tomlinson ilkinji hatynda näme ýazandygyny anyk ýatlap bilmeýärdi. Onuň aýtmagyna görä, ilkinji hat diňe bir synagdy we klawiaturadaky harplaryň yzygiderliligi bolan “QWERTYUIOP” ýaly manysyz sözlerden ybaratdy.
Bu kiçijik we manysyz synag haty, häzirki wagtda global ykdysadyýetiň, halkara gatnaşyklaryň we şahsy aragatnaşygyň daýanjy bolan e-poçta ulgamynyň düýbüni tutdy. Reý Tomlinsonyň oýlap tapan bu ulgamy bolmadyk bolsa, bu günki internet ulgamy bütinleý başgaça bolardy.
Tehnologiýa taryhynyň bu möhüm sahypasy, käwagt iň uly öwrülişikleriň iň ýönekeý we amaly çözgütlerden (“@” belgisi ýaly) döräp bilýändigini aýdyň görkezýär. Sanly dünýäniň ösüşi dowam etdigiçe, ilkinji e-poçtanyň we ARPANET-iň miras galdyran bu binýady, geljekki innowasiýalar üçin hem ylham çeşmesi bolmagyny dowam etdirer.
 taryhy, Reý Tomlinson tarapyndan "@" belgisiniň näme üçin saýlanandygy we ARPANET torunyň internet){kind=link}