Biziň häzirki zaman durmuşymyzy kompýuterlersyz, akylly telefonlarsyz we planşetlersyz göz öňüne getirmek asla mümkin däl. Gündelik durmuşymyzda ulanýan bu enjamlarymyzyň daşky görnüşi, prosessorlary we ekranlary nähili güýçli bolsa-da, olary janlandyrýan, adamlaryň we enjamyň arasynda aragatnaşyk gurýan gizlin bir güýç bar. Ol güýç enjamyň ruhy hasaplanýan operasion ulgamdyr. Teknologiýanyň çalt depginler bilen ösýän şu günlerinde, bu ulgamlaryň nämedigine we nähili işleýändigine düşünmek, sanly dünýäniň gurluşyna düşünmegiň ilkinji ädimidir.
Operasion ulgam näme?
Operasion ulgam – iň ýönekeý dilde aýdanymyzda, ynsan bilen kompýuteriň arasyndaky esasy terjimeçidir. Biz ekranda syçanjygy hereketlendirenimizde, klawiaturada harp ýazanymyzda ýa-da islendik programmany açanymyzda, bu buýruklaryň ählisi ilki bilen operasion ulgama barýar. Operasion ulgam bu buýruklary prosessoryň, ýadyň we beýleki enjamlaryň (hardware) düşünip biljek maşyn diline (nollar we birlikler) geçirýär. Eger-de bu esasy programma üpjünçiligi bolmadyk bolsa, kompýuter ýa-da akylly telefon diňe elektrik togy bilen işleýän, emma hiç hili peýdaly iş bitirip bilmeýän demir we plastmassa böleklerinden ybarat bolardy.
Mundan başga-da, operasion ulgam enjamyň ähli resurslaryny paýlaýjy we dolandyryjy merkeziň wezipesini ýerine ýetirýär. Kompýuterde bir wagtda birnäçe programma açyk bolanda, prosessoryň haýsy programma näçe wagt sarp etmelidigini, operatiw ýadyň (RAM) näçeräk böleginiň haýsy işe berilmelidigini hut operasion ulgam kesgitleýär. Şeýle hem, maglumatlaryň gaty diskde tertipli saklanmagyny, faýllaryň howpsuzlygyny we daşarky enjamlaryň bökdençsiz işlemegini üpjün edýär. Gysgaça aýtsak, ol enjamyň beýnisi we dolandyryş ştaby bolup hyzmat edýär.
Bu güne çenli ulanylan we taryhy OS-ler
- Microsoft Windows
- macOS
- Linux
- Android
- iOS
- ChromeOS
- HarmonyOS
- KaiOS
- Unix
- FreeBSD we OpenBSD
- MS-DOS
- Symbian
- BlackBerry OS
- QNX
Microsoft Windows ulgamy
Microsoft kompaniýasy tarapyndan işlenip düzülen we ilkinji gezek 1985-nji ýylda ulanyşa girizilen Windows, dünýäde iň köp ulanylýan şahsy kompýuter (PC) operasion ulgamydyr. Bill Geýts we onuň topary tarapyndan döredilen bu ulgam, grafiki ulanyjy interfeýsiniň (GUI) köpçülige elýeterli bolmagynda uly rol oýnady. Windows esasan ofis işgärleri, döwlet edaralary we oýun oýnaýanlar (gamer) arasynda gaty meşhurdyr. Onuň meşhurlygynyň esasy sebäbi, islendik kompýuter enjamlary bilen aňsat utgaşmagy we programmalaryň aglaba böleginiň şu ulgam üçin ýazylmagydyr.
Macos operasion ulgamy
macOS, Apple kompaniýasy tarapyndan diňe Mac kompýuterleri üçin niýetlenip döredilen, UNIX binýatly operasion ulgamdyr. 2001-nji ýylda işe girizilen bu ulgam, ýokary derejeli howpsuzlygy, durnuklylygy we ajaýyp vizual dizaýny bilen tapawutlanýar. Esasan dizaýnerler, programmistler we wideo redaktorlary tarapyndan giňden ulanylýar. Ulgamyň iň gowy tarapy, Apple ekoulgamy (iPhone, iPad) bilen ajaýyp sazlaşykda işlemegidir.
Linux platformasy
Linux, 1991-nji ýylda Linus Torwalds tarapyndan döredilen açyk çeşmeli (open-source) operasion ulgamydyr. Beýleki ulgamlardan tapawutlylykda, Linux mugtdur we dünýäniň dürli künjeklerindäki programmistler tarapyndan ösdürilýär. Dünýäniň iň uly serwerleri, superkompýuterleri we emeli aň ulgamlarynyň aglaba bölegi hut Linux ulgamynda işleýär. Ulgamyň esasy artykmaçlygy ýokary goraglylygy we doly üýtgedilip bilinmegidir.
Android mobil ulgamy
Android esasan akylly telefonlar we planşetler üçin niýetlenen, Google tarapyndan goldanylýan mobil operasion ulgamdyr. Ilkinji wersiýasy 2008-nji ýylda çykan Android, gysga wagtyň içinde iň köp ulanylýan mobil ulgama öwrüldi. Bu ulgamy Samsung, Xiaomi ýaly onlarça dürli öndürijiler ulanýar. Android-iň iň uly artykmaçlygy, ulanyjylara enjamlaryny isledigiçe üýtgetmäge giň mümkinçilik bermegidir.
Ios mobil ulgamy
iOS, diňe Apple-iň iPhone telefonlary üçin 2007-nji ýylda döredilen ýapyk çeşmeli mobil operasion ulgamdyr. Apple tarapyndan berk gözegçilikde saklanýan bu ulgam, howpsuzlygy, sadalygy we hiç hili bökdençsiz işleýşi bilen meşhurdyr. Programmalar diňe şu ulgam üçin ýörite optimizirlenýär, bu bolsa enjamyň uzak ýyllap tizligini ýitirmän işlemegini üpjün edýär.
Aşakdaky düwmä basyp, Google Discover arkaly biziň ýörite seljerme we iň soňky täzeliklerimizi yzarlaň.
ChromeOs operasion ulgamy
ChromeOS, Google tarapyndan 2011-nji ýylda tanyşdyrylan, Linux binýatly we esasan bulut (cloud) tehnologiýasyna esaslanýan ulgamdyr. Örän ýeňil we çalt işleýän bu ulgam, “Chromebook” diýlip atlandyrylýan noutbuklarda ulanylýar. Esasan bilim pudagynda, mekdeplerde we gündelik internet işlerini ýerine ýetirýän adamlar üçin gaty amatly we arzan çözgütdir.
Ýakynda Google kompaniýasy ChromeOS we Android platformalaryny birleştirmek üçin Aluminium OS atly operasion platformasyny (ulgamyny) tanyşdyrdy we ýakyn wagtda bu ulgam bilen birleşdirim degişli harytlarynda ulanmaga başlar!
HarmonyOS ulgamy
Huawei kompaniýasy tarapyndan 2019-njy ýylda döredilen HarmonyOS, diňe bir akylly telefonlar üçin däl, eýsem akylly sagatlar, öý enjamlary (IoT) we täze nesil awtoulaglar üçin niýetlenen bitewi ulgamdyr. Onuň esasy maksady – dürli enjamlaryň arasynda hiç hili bökdençsiz we çalt arabaglanyşygy üpjün etmekdir. Has giňişleýin maglumat üçin HarmonyOS näme? diýen makalamyzy okap bilersiňiz!
Kaios platformasy
KaiOS, 2017-nji ýylda döredilen, akylly telefon däl-de, düwmeli telefonlar (feature phones) üçin niýetlenen ýeňil ulgamdyr. Bu ulgam arkaly arzan bahaly düwmeli telefonlarda hem WhatsApp, YouTube we Google Maps ýaly programmalary işledip bolýar. Dünýäde internetiň elýeterliligini artdyrmakda uly rol oýnaýar.
Unix ulgamy
Unix, 1969-njy ýylda AT&T kompaniýasynda Ken Tompson we Dennis Ritçi tarapyndan döredilen efsanewi ulgamdyr. Häzirki wagtda ulanýan macOS, Linux we hatda Android ulgamlarynyň hem uly atasy hasaplanýar. Esasan ägirt uly serwerlerde, bank ulgamlarynda we döwlet infrastrukturalarynda ulanylýar.
Freebsd we openbsd
1993-nji ýylda döredilen we Unix-den gözbaş alýan bu ulgamlar, dünýäniň iň ygtybarly we howpsuz ulgamlary hasaplanýar. Gündelik ulanyjylar olary bilmese-de, Netflix-iň serwerleri ýa-da Sony PlayStation-yň operasion ulgamynyň binýady hut şu ulgamlara esaslanýar.
Ms-dos taryhy ulgamy
MS-DOS, 1981-nji ýylda Microsoft tarapyndan işlenip düzülen we Windows-yň grafiki interfeýsinden öňki döwürde ulanylan ulgamdyr. Diňe gara ekranda klawiatura arkaly buýruk ýazyp dolandyrylýardy we 1980-90-njy ýyllarda PC dünýäsinde höküm sürdi.
Symbian mobil ulgamy
Symbian, Android we iOS döremezden öň, 1998-nji ýylda peýda bolan we esasan Nokia telefonlary arkaly dünýäni eýelän mobil ulgamdyr. 2000-nji ýyllaryň başynda iň köp ulanylýan akylly telefon ulgamy hökmünde taryha girdi.
Blackberry os
1999-njy ýylda RIM kompaniýasy tarapyndan döredilen bu ulgam, fiziki klawiaturaly telefonlary bilen işewür dünýäniň we şereket ýolbaşçylarynyň iň gowy görýän ulgamyna öwrülipdi. Ýokary derejeli howpsuzlygy we BBM (BlackBerry Messenger) hyzmaty bilen meşhurdy.
Qnx ulgamy
1982-nji ýylda döredilen QNX, hakyky wagt (Real-Time OS) ulgamydyr. Ulanyjylar muny kän tanamasa-da, bu ulgam täze nesil awtoulaglaryň ekranlarynda, hassahanalardaky möhüm lukmançylyk enjamlarynda we zawoddaky robotlarda ulanylýar. Onuň esasy aýratynlygy – hiç haçan doňmazlygy we şol bada reaksiýa bermegidir.
Görşümiz ýaly, operasion ulgamlar maksatlaryna we enjamlaryna görä dürli-dürli bolup bilerler, emma olaryň esasy wezipesi elmydama şol bir zatdyr: adamyň isleglerini maglumatlar dünýäsine birikdirmek. Microsoft Windows we macOS şahsy kompýuterlerde bäsleşýän bolsa, Android we iOS jübilerimizdäki dünýäni dolandyrýar. Taryha ser salsak, MS-DOS we Symbian ýaly efsaneler bu günki kämil ulgamlaryň düýbüni tutdy.
Jemläp aýtsak, operasion ulgamlar sanly asyryň binýadydyr. Geljekde emeli aňyň we bulut tehnologiýalarynyň (cloud computing) has-da ösmegi bilen, bu ulgamlar has akylly we görünmeýän derejä gelerler. 2026-njy ýyl we ondan soňky döwürde, ulgamlaryň adamyň niýetini öňünden aňlaýan we enjamlaryň özara has çalt aragatnaşyk gurýan täze eýýamyna gadam basyşymyzy synlarys. Bu makala, IT dünýäsiniň iň möhüm sütünlerini tanamak üçin iň gowy gollanmadyr.
