Häzirki wagtda web saýtlarynyň salgysynda duş gelýän WWW köp adam üçin internetiň nyşanyna öwrüldi. Emma WWW bilen internet bir zat däl. WWW — World Wide Web, ýagny «Bütindünýä torunyň» gysgaldylan görnüşidir. Ol internetiň üstünde işleýän, web sahypalaryny biri-biri bilen baglanyşdyrýan maglumat ulgamydyr.
Bu ulgamyň taryhy 1989-njy ýylda, Şweýsariýadaky CERN ylmy merkezinde başlanýar. Britaniýaly alym Tim Berners-Lee dünýäniň dürli ýurtlarynda işleýän alymlaryň maglumatlary aňsat paýlaşyp bilmegi üçin täze ulgam teklip etdi. Şol teklip soňra häzirki Web-iň esasyna öwrüldi.
WWW nämäni aňladýar?

WWW — World Wide Web sözleriniň baş harplaryndan emele gelýär.
Ýöne Web-i internet bilen garyşdyrmaly däl. Internet — dünýäniň dürli ýerlerindäki kompýuter torlaryny birleşdirýän ägirt uly infrastruktura. Web bolsa şol infrastrukturanyň üstünde işleýän hyzmatlaryň biridir. W3C-niň düşündirişine görä, internet kompýuter torlarynyň global ulgamydyr, Web bolsa şol tor arkaly web sahypalaryny we özara baglanyşykly maglumatlary elýeterli edýän ulgamdyr.
Mysal üçin:
Internet — ýol ulgamy bolsa,
WWW — şol ýollaryň üstünden hereket edýän maglumat hyzmatlarynyň biridir.
Elektron poçta, onlaýn oýunlar ýa-da beýleki tor hyzmatlary hem internetden peýdalanýar, ýöne olaryň hemmesi WWW däldir.
WWW näme üçin döredildi?

1980-nji ýyllaryň ahyrynda CERN-de dünýäniň dürli ýurtlaryndan müňlerçe alym işleýärdi. Olaryň maglumatlary dürli kompýuterlerde, dürli ulgamlarda we dürli formatlarda ýerleşýärdi.
Tim Berners-Lee bu maglumatlaryň arasynda aňsat geçip boljak, dokumentleri biri-birine hypertext baglanyşyklary arkaly birleşdirýän ulgam döretmek pikirini öňe sürdi.
Ol 1989-njy ýylyň martynda CERN-de «Information Management: A Proposal» atly ilkinji teklibini taýýarlady. 1990-njy ýylda bolsa belgiýaly inžener Robert Cailliau bilen bilelikde taslama has doly görnüş berildi. Maksat dürli kompýuterlerde ýerleşýän maglumatlary bir bitewi «web» görnüşinde birleşdirmekdi.
Web-iň esasy tehnologiýalary nähili döredi?
WWW-niň işlemegi üçin Tim Berners-Lee birnäçe esasy tehnologiýany bilelikde ösdürdi.
HTML
HTML — HyperText Markup Language web sahypasynyň gurluşyny kesgitleýän belgilendiriş dilidir.
Başlyklar, paragraflar, baglanyşyklar, şekiller we beýleki mazmun elementleri HTML arkaly web sahypasynda ýerleşdirilýär.
W3C-niň taryhy maglumatlaryna görä, Berners-Lee HTML-iň ilkinji görnüşini hem işläp taýýarlady.
HTTP
HTTP — HyperText Transfer Protocol web brauzeri bilen web serweriniň arasynda maglumat alyşmagyň düzgünidir.
Ulanyjy web salgysyny açanda, brauzer HTTP arkaly serwerden degişli sahypany soraýar, serwer bolsa maglumatlary yzyna iberýär.
URL
URL — Uniform Resource Locator internetdäki belli bir resursyň salgysydyr.
Mysal üçin, web sahypasynyň nirede ýerleşýändigini brauzere URL görkezýär.
HTML, HTTP we URL häzirki Web-iň iň esasy binýatlarynyň arasynda bolmagynda galýar. Tim Berners-Lee bu düşünjeleriň ilkinji spesifikasiýalaryny taýýarlady.
Ilkinji web brauzeri we serwer
1990-njy ýylda Berners-Lee NeXT kompýuterinde ilkinji Web brauzerini döretdi. Programma hem WorldWideWeb diýlip atlandyryldy.
Bu diňe bir sahypalary görmäge mümkinçilik berýän brauzer däldi. Ol bir wagtyň özünde web sahypalaryny redaktirlemäge hem mümkinçilik berýärdi. Soňra programma bilen ulgamyň adyny garyşdyrmazlyk üçin brauzeriň ady Nexus diýlip üýtgedildi.
Şol döwürde Berners-Lee ilkinji web serwer programma üpjünçiligini hem taýýarlady.
Dünýäniň ilkinji web saýty
Dünýäniň ilkinji web saýty hem CERN-de döredildi.
Onuň salgysy:
Saýt World Wide Web taslamasynyň özüni düşündirýärdi. Onda Web-iň nämedigi, web serwerini nähili döretmelidigi we başga web serwerlerine nähili birikmelidigi barada maglumat bardy.
Ilkinji sahypanyň salgysy bolsa:
http://info.cern.ch/hypertext/WWW/TheProject.html
Şeýlelikde, dünýäniň ilkinji web saýty başga bir önümi ýa-da hyzmaty mahabatlandyrmak üçin däl-de, Web-iň özüni düşündirmek üçin döredilipdi.
WWW dünýä nähili ýaýrady?
1991-nji ýylda Web programma üpjünçiligi CERN-den daşardaky ulanyjylara hem ýaýrap başlady. Awgust aýynda Berners-Lee taslama barada internet newsgroup-larynda maglumat berdi we Web-e bolan gyzyklanma halkara derejesinde artdy.
Emma Web-iň dünýä boýunça güýçli ýaýramagynda iň möhüm seneleriň biri 1993-nji ýylyň 30-njy apreli boldy.
Şol gün CERN World Wide Web tehnologiýasyny jemgyýetçilik üçin erkin elýeterli etdi. Soňra tehnologiýa açyk ygtyýarnama bilen hem ýaýradyldy. Bu karar adamlara we kompaniýalara Web tehnologiýasyny tölegsiz peýdalanmaga, ösdürmäge we onuň esasynda täze hyzmatlary döretmäge mümkinçilik berdi.
1993-nji ýylda Mosaic brauzeriniň peýda bolmagy hem Web-iň adaty kompýuter ulanyjylarynyň arasynda tiz ýaýramagyna uly itergi berdi.
Näme üçin saýtlaryň hemmesinde WWW ýok?
Öň web saýtlarynda:
görnüşindäki salgylar giňden ulanylýardy.
Bu ýerde www adatça web hyzmatynyň host ady hökmünde çykyş edýärdi.
Häzirki wagtda bolsa:
howamaglumaty.com
salgysy hem göni şol bir saýta alyp baryp biler. Munuň sebäbi domen we serwer sazlamalarynyň www bolmazdan hem web sahypasyny açmaga mümkinçilik bermegidir. Şeýlelikde, saýtyň salgysynda WWW-niň görünmezligi onuň Web-e degişli däldigini aňlatmaýar.
W3C näme üçin döredildi?
Web giňden ýaýrap başlandan soň, dürli kompaniýalaryň tehnologiýany dürli ugurlar boýunça ösdürmegi standartlaşdyrma zerurlygyny döretdi. Şonuň üçin Tim Berners-Lee 1994-nji ýylda World Wide Web Consortium — W3C guramasyny döretdi. W3C web tehnologiýalarynyň açyk we biri-biri bilen sazlaşykly standartlar esasynda ösmegine ýardam berýär.
HTML, CSS we beýleki web tehnologiýalarynyň standartlaşdyrylmagy Web-iň dürli brauzerlerde we enjamlarda işlemäge mümkinçilik berýän möhüm şertleriň biridir.
WWW dünýäni nädip üýtgetdi?
Ilkibaşda alymlaryň maglumat paýlaşmagyny ýeňilleşdirmek üçin döredilen World Wide Web soňra dünýäniň iň möhüm maglumat infrastrukturalarynyň birine öwrüldi.
Web arkaly häzirki wagtda:
- habarlar okalýar;
- bilim alynýar;
- elektron söwda amala aşyrylýar;
- döwlet we bank hyzmatlary ulanylýar;
- sosial platformalar işleýär;
- wideo we beýleki sanly mazmun paýlaşylýar;
- milliardlarça web sahypasy biri-biri bilen baglanyşýar.
WWW-niň esasy güýji onuň diňe tehnologiýasynda däl, eýsem açyk standartlara, baglanyşyklara we dünýäniň islendik ýerindäki maglumata aňsat ýetmek pikirine esaslanmagyndadyr.
WWW internetiň özi däl — ol interneti adamlar üçin görünýän, okalýan we biri-birine baglanyşýan maglumat giňişligine öwüren tehnologiýadyr.


