«Ak Hasap»: netijeli önümçiligiň sanly binýady

Häzirki döwürde milli ykdysadyýetiň durnukly ösüşi ýerli önümçilik kärhanalarynda sanly tehnologiýalaryň mümkinçiliklerinden giňden peýdalanmagy, iş amallaryny sanlylaşdyrmagy we dolandyryş çözgütlerini takyk maglumatlara esaslandyrmagy talap edýär. Önümçiligiň gerimi giňedikçe, çig malyň hereketini, maddy ätiýaçlyklary, zähmet çykdajylaryny, salgyt töleglerini we taýýar önümiň özüne düşýän gymmatyny adaty usullar arkaly dolandyrmak barha çylşyrymlaşýar. Şeýle şertlerde milli buhgalteriýa we salgyt ulgamynyň aýratynlyklaryna laýyklykda işlenip taýýarlanan «Ak Hasap» maksatnamasy önümçilik kärhanalarynyň maliýe-hojalyk işini awtomatlaşdyrmaga niýetlenen netijeli çözgütleriň biri hökmünde öňe çykýar. Bu ulgam diňe bir buhgalteriýa resminamalaryny taýýarlamak bilen çäklenmeýär. Ol çig malyň ambara kabul edilen pursatyndan başlap, onuň önümçilikde ulanylmagyna, taýýar önümiň hasaba alynmagyna we sarp edijä ýetirilmegine çenli dowam edýän ähli amallary bitewi elektron zynjyrda birleşdirmäge mümkinçilik berýär.

Maksatnamanyň önümçilikde ulanylmagy kärhananyň gündelik işine gözegçiligi güýçlendirýär, çykdajylaryň düzümini aýdyňlaşdyrýar we önümiň hakyky özüne düşýän gymmatyny takyk kesgitlemek üçin ygtybarly maglumat binýadyny döredýär.

Çig malyň we maddy ätiýaçlyklaryň bitewi hasaby

Önümçilik kärhanalarynyň netijeli işlemegi, ilkinji nobatda, çig malyň we beýleki maddy serişdeleriň hereketiniň dogry hasaba alynmagyna baglydyr. Dokma kärhanasynda ýüplük, mata, boýag we kömekçi serişdeler, azyk önümçiliginde bolsa un, şeker, ýag, gaplaýyş önümleri hem-de beýleki çig mallar esasy önümçilik gorlaryny emele getirýär.

«Ak Hasap» ulgamynda ambara gelip gowuşýan serişdeler boýunça degişli girdeji resminamalary elektron görnüşde taýýarlanylýar. Çig malyň möçberi, bahasy, üpjün edijisi, kabul edilen senesi we ýerleşdirilen ammary baradaky maglumatlar bitewi maglumat binýadyna girizilýär. Soňra bu serişdeleriň önümçilik bölümlerine ýa-da sehlere berlişi yzygiderli hasaba alnyp, olaryň hereketini hakyky wagt tertibinde yzarlamak mümkinçiligi döreýär. Ulgamyň bu aýratynlygy kärhana ýolbaşçylaryna we jogapkär işgärlere şu möhüm maglumatlary dessin görmäge ýardam edýär:

• ammarda näçe çig malyň bardygyny;
• onuň näçe böleginiň önümçilige berlendigini;
• haýsy serişdeleriň azalyp barýandygyny;
• haýsy harytlaryň uzak wagtlap hereketsiz saklanýandygyny;
• belli bir döwürde çig malyň näçe möçberde sarp edilendigini.

Netijede, kagyz resminamalarynyň arasyndaky tapawutlary, maglumatlaryň gaýtadan girizilmegini we hasapda ýüze çykyp biljek ýalňyşlyklary azaltmak üçin amatly şert döreýär. Şeýle gözegçilik önümçiligiň çig mal ýetmezçiligi sebäpli wagtlaýyn togtamagynyň öňüni almaga hem ýardam edýär.

Önümçilik çykdajylarynyň hasaby we hakyky özüne düşýän gymmat

Önümçilik kärhanasy üçin iň möhüm ykdysady görkezijileriň biri önümiň özüne düşýän gymmatydyr. Bu görkeziji nädogry kesgitlenen ýagdaýynda kärhana satyş bahasyny esasly belläp bilmeýär, girdejililik derejesine doly baha bermek kynlaşýar we önümçilik boýunça kabul edilýän çözgütleriň netijeliligi peselýär.

«Ak Hasap» ulgamynda belli bir önümi öndürmek üçin zerur bolan çig malyň we beýleki serişdeleriň kadalaşdyrylan möçberlerini öňünden girizmek bolýar. Bu maglumatlar önümiň aýratynlygyna laýyklykda taýýarlanan spesifikasiýanyň (önümiň düzümi baradaky maglumatnamanyň) ýa-da önümçilik kalkulýasiýasynyň (çykdajylarynyň) esasy bolup hyzmat edýär. Önümçilik işi amala aşyrylanda maksatnama sarp edilen serişdeleri degişli ammar galyndysyndan aýyrýar, öndürilen taýýar önümi bolsa taýýar önümleriň hasabyna geçirýär. Şeýlelikde, çig malyň kabul edilmegi, önümçilige berilmegi we taýýar önüme öwrülmegi özara baglanyşykly elektron amallar hökmünde hasaba alynýar. Önümiň hakyky özüne düşýän gymmaty diňe çig malyň satyn alyş bahasyndan ybarat däldir. Onuň düzümine:

• esasy we kömekçi çig malyň gymmaty;
• elektrik energiýasy we beýleki energiýa serişdeleri;
• işgärleriň zähmet haky;
• durmuş ätiýaçlandyryş tölegleri;
• ulag we ýük daşama çykdajylary;
• enjamlaryň könelme, ýagny amortizasiýa çykdajylary;
• önümçilige degişli beýleki göni we gytaklaýyn çykdajylar girýär.

«Ak Hasap» degişli çykdajylary taýýar önümleriň arasynda bellenilen usullara laýyklykda paýlamaga mümkinçilik berýär. Munuň netijesinde her bir önümiň öndürilmegine näçe serişdäniň sarp edilendigi has aýdyň görünýär. Şeýle maglumatlar kärhana üçin diňe hasabat görkezijisi bolman, eýsem dogry satyş bahasyny kesgitlemegiň, girdejili önümleri saýlamagyň we çykdajylary azaltmagyň möhüm guralyna öwrülýär.

Zähmet haky, salgytlar we maliýe hasabatlylygy

Önümçilik kärhanasynda maliýe hasabynyň möhüm ugurlarynyň ýene biri işgärleriň zähmet hakyny dogry we öz wagtynda hasaplamakdyr. Işgärleriň aýlygy şertnamalaýyn esasda, işlän wagtyna ýa-da öndürilen önümiň möçberine görä kesgitlenip bilýär. Şeýle köpugurly hasaplamalary elde ýerine ýetirmek köp wagt talap edýär we maglumatlaryň nätakyklygynyň ýüze çykmak ähtimallygyny artdyrýar.

«Ak Hasap» ulgamynda işgärler baradaky maglumatlary, zähmet hakynyň görnüşlerini, ýerine ýetirilen işiň möçberini we degişli tölegleri bir bitewi ulgamda jemlemek bolýar. Maksatnama girizilen maglumatlaryň esasynda zähmet hakyny, degişli salgytlary we durmuş ätiýaçlandyryş töleglerini awtomatlaşdyrylan tertipde hasaplamaga mümkinçilik berýär. Ulgamyň maliýe hasabatlylygy bilen bagly mümkinçilikleri hem aýratyn ähmiýete eýedir. Girdeji we çykdajylar, kassa amallary, bank resminamalary, hasaplaşyklar we salgyt maglumatlary bir maglumat giňişliginde jemlenýär. Şeýlelikde, degişli görkezijiler dogry girizilen ýagdaýynda kärhananyň maliýe ýagdaýyny görkezýän hasabatlary gysga wagtda taýýarlamak mümkin bolýar. Bu mümkinçilik ýolbaşçylara diňe geçen döwür boýunça maglumat almak bilen çäklenmän, kärhananyň häzirki maliýe ýagdaýyna seljerme geçirmäge-de ýardam edýär. Haýsy ugurda çykdajylaryň artýandygy, önümçiligiň haýsy böleginiň has köp girdeji getirýändigi we haýsy serişdeleriň netijesiz ulanylýandygy has aýdyň ýüze çykýar.

Ykdysady gözegçilik we dolandyryş çözgütleriniň takyklygy

Sanly ulgamyň önümçilik kärhanasy üçin esasy gymmaty maglumatlary diňe bir toplamakda däl, eýsem olary ykdysady taýdan seljermekde ýüze çykýar. «Ak Hasap» arkaly kadalaşdyrylan çykdajylar bilen hakyky sarp edilişi deňeşdirmek mümkinçiligi çig malyň artykmaç harçlanýan ýerlerini ýüze çykarmaga ýardam edýär. Mysal üçin, belli bir önümi öndürmek üçin öňünden kesgitlenen möçberden has köp çig mal sarp edilýän bolsa, ulgamdaky maglumatlar bu tapawudy görmäge mümkinçilik berýär. Kärhana ýolbaşçylary onuň sebäbini seljerip, tehnologik düzgünleriň berjaý edilişini, enjamlaryň ýagdaýyny, işgärleriň iş tejribesini ýa-da çig malyň hilini gözden geçirip bilerler. Şeýle hem ulgam ammar galyndylaryny dessin seljermäge şert döredýär. Haýsy çig malyň gutaryp barýandygyny öňünden görmek täze üpjünçiligi öz wagtynda meýilleşdirmäge mümkinçilik berýär. Taýýar önümiň ammarda uzak wagtlap satylman saklanmagy bolsa islegiň, önümçilik meýilnamasynyň ýa-da satuw syýasatynyň täzeden seljerilmelidigini görkezýär.

Resminamalaryň awtomatlaşdyrylmagy işgärleriň wagtyny hem tygşytlaýar. Elde doldurylýan resminamalaryň we gaýtalanýan hasaplamalaryň azalmagy netijesinde hasabatlary taýýarlamaga sarp edilýän wagty 60–70 göterime çenli azaltmak mümkinçiligi döreýär. Elbetde, bu görkeziji kärhananyň göwrümine, iş amallarynyň öňki ýagdaýyna we ulgamyň nähili derejede ornaşdyrylandygyna baglylykda üýtgäp biler. Tygşytlanan wagty gündelik tehniki işlere däl-de, maliýe seljermesine, önümçilik meýilnamalaşdyrylyşyna we kärhananyň ösüş strategiýasyny kämilleşdirmäge gönükdirmek bolýar.

Milli çözgüdiň artykmaçlyklary we ýerli ulgamy netijeli ornaşdyrmagyň amaly esaslary

Daşary ýurtlarda işlenip taýýarlanan iri ERP ulgamlary giň mümkinçiliklere eýe bolsa-da, olary ýerli kanunçylyga, buhgalteriýa düzgünlerine we salgyt hasabatlaryna laýyklaşdyrmak goşmaça wagt hem-de maliýe çykdajylaryny talap edip biler. «Ak Hasap» maksatnamasynyň esasy aýratynlygy onuň Türkmenistanyň buhgalteriýa hasabynyň, salgyt ulgamynyň we zähmet gatnaşyklarynyň talaplaryny nazara almak bilen ulanylmagydyr.

Maksatnamanyň türkmen dilindäki düşnükli interfeýsi buhgalterleriň, ammarçylaryň we beýleki jogapkär işgärleriň ulgamy gysga wagtda özleşdirmegine ýardam edýär. Ýerli hünärmenleriň tehniki goldaw bermegi bolsa ýüze çykýan meseleleri dessin çözmäge hem-de ulgamy kärhananyň aýratyn önümçilik şertlerine görä kämilleşdirmäge mümkinçilik döredýär. Şeýle-de bolsa, islendik sanly ulgamyň netijeliligi diňe maksatnamanyň mümkinçiliklerine bagly däldir. Ony üstünlikli ornaşdyrmak üçin kärhanada birnäçe taýýarlyk işi geçirilmelidir.

Ilkinji nobatda, giňişleýin inwentarlaşdyrma geçirilip, ammardaky çig malyň, kömekçi serişdeleriň we taýýar önümleriň hakyky galyndylary kesgitlenmelidir. Işgärler, şertnamalar, önümçilik ölçegleri we kalkulýasiýa kadalary baradaky maglumatlar hem ulgamda takyk görkezilmelidir. Başlangyç maglumatlaryň nätakyk bolmagy soňraky hasabatlaryň hem hiline ýaramaz täsir edip biler.

Ikinji möhüm şert — işgärleri täze ulgamy ulanmaga taýýarlamakdyr. Buhgalterler, ammarçylar, önümçilik sehiniň ýolbaşçylary we beýleki jogapkär işgärler üçin amaly okuwlaryň geçirilmegi zerurdyr. Her bir işgäriň ulgamdaky borçlary anyk kesgitlenende, gündelik amallar sazlaşykly elektron mehanizme öwrülýär.

Üçünji şert tehniki binýadyň ygtybarlylygydyr. Kompýuter enjamlarynyň täzelenmegi, içerki toruň durnukly işlemegi, maglumatlaryň goralmagy we ätiýaçlyk nusgalarynyň yzygiderli döredilmegi ulgamyň bökdençsiz işlemeginiň möhüm kepilidir. Maglumatlaryň ätiýaçlyk nusgalaryny awtomatiki saklaýan serwer çözgüdi tehniki näsazlyk ýa-da maglumat ýitgisi ýüze çykan ýagdaýynda işleri gysga wagtda dikeltmäge mümkinçilik berýär.

Sanly «Ak Hasap»: takyk maliýe hasaby — durnukly ösüşiň binýady

«Ak Hasap» maksatnamasynyň önümçilik kärhanalarynda ornaşdyrylmagy buhgalteriýa hasabyny awtomatlaşdyrmakdan has giň mazmuna eýedir. Ulgam çig malyň hereketini, önümçilik kalkulýasiýasyny, işgärleriň zähmet hakyny, salgyt töleglerini, ammar galyndylaryny we taýýar önümiň özüne düşýän gymmatyny bitewi maglumat giňişliginde birleşdirýär. Şeýle çemeleşme kärhananyň ýolbaşçylaryna önümçilik ýagdaýyny has aýdyň görmäge, artykmaç çykdajylary ýüze çykarmaga, serişdeleri netijeli paýlamaga we esaslandyrylan dolandyryş çözgütlerini kabul etmäge ýardam edýär. Hakyky özüne düşýän gymmatyň takyk kesgitlenmegi bolsa önümiň bazar bahasyny dogry bellemek, girdejililigi ýokarlandyrmak we bäsdeşlige ukyplylygy pugtalandyrmak üçin möhüm şertdir.

Sanly ulgamyň doly netijesi onuň tehniki mümkinçilikleriniň işgärleriň hünär taýýarlygy, takyk başlangyç maglumatlar we ygtybarly tehniki binýat bilen sazlaşykly utgaşdyrylmagyna baglydyr. Şu şertler üpjün edilende, «Ak Hasap» önümçilik çykdajylaryna gözegçilik edýän, maliýe aýdyňlygyny ýokarlandyrýan we kärhananyň uzak möhletleýin ösüşine hyzmat edýän netijeli dolandyryş guralyna öwrülýär.

Oraz Annakulow,
Türkmen oba hojalyk institutynyň talyby