Türkmen halkynyň ruhy dünýäsi asyrlaryň dowamynda tebigat bilen sazlaşykda kemala gelipdir. Şol ruhy dünýäniň iň parlak, iň täsirli nyşanlarynyň biri hem atdyr. At türkmen üçin diňe bir münülýän jandar däl, ol ynsan kalbyna ýakyn, onuň şatlygyny-da, gamyny-da paýlaşýan janly syrdaşdyr. Atçylyk we seýisçilik sungaty bolsa bu mukaddes gatnaşygy nesilden-nesle geçirýän, halkyň ruhy baýlygyny gorap saklaýan beýik mekdepdir.
Türkmeniň durmuşynda at irki çagalykdan başlap aýratyn ähmiýete eýe bolýar. Çaganyň ata bolan ilkinji gyzyklanmasy geljekde onuň sabyrly, batyrgaý, jogapkärli adam bolup ýetişmeginiň düýbüni tutýar. Ata münüp öwrenmek diňe bir beden güýjüni däl, eýsem ruhy kämilligi hem talap edýär. Sebäbi at ynsanyň duýgusyny duýýar, onuň keýpine görä hereket edýär. Şonuň üçin at bilen gatnaşygyň esasy binýady ynam we hormatdyr.
Seýisçilik sungaty türkmeniň paýhasyndan, tebigata bolan çuňňur düşünjesinden dörän çeper sungatdyr. Hakyky seýis atyň daşky keşbini däl-de, onuň içki ýagdaýyny görüp bilýär. At näwagt dynç almaly, haçan çapuw üçin taýýar, haçan onuň ýüregi aladaly – bularyň ählisi seýisiň duýgur kalbyna baglydyr. Seýisçilik güýç bilen däl, mähir bilen gazanylýan sungatdyr. Bu bolsa türkmen halkynyň ahlak ýörelgeleri bilen doly sazlaşýar.
Ahalteke aty türkmeniň atçylyk medeniýetiniň täji hasaplanýar. Onuň inçe, owadan keşbi, altyn öwüşginli ýüňi we çydamly bedeni diňe bir gözelligi däl, eýsem ruhy güýçlülige bolan buýsanjy hem aňladýar. Ahalteke atly türkmeniň keşbi dünýä ýüzüne ýaýrap, halkyň medeni derejesiniň we çeper zowkynyň beýikligini subut edipdir. Türkmen üçin ahalteke bedewi diňe bir at däl, ol milli namysyň, mertebäniň we taryhy ýadygärligiň nyşanydyr.
Türkmen halk döredijiliginde at aýratyn orun eýeleýär. Dessanlarda, rowaýatlarda, nakyllarda at gahryman bilen deň derejede wasp edilýär. “Görogly” dessanyndaky Gyrat at gahrymançylyk ruhunyň, azatlyga bolan söýginiň janly keşbidir. Gyrat Göroglynyň diňe bir ýoldaşy däl, onuň güýç-kuwwatynyň, ynamynyň we ýeňişleriniň çeşmesidir. Bu bolsa türkmeniň at bilen bolan ruhy baglanyşygynyň çuňlugyny görkezýär.
Atçylyk sungaty diňe bir geçmişiň ýadygärligi bolup galman, häzirki döwürde hem türkmeniň milli ruhuny saklaýan möhüm gymmatlyga öwrüldi. At çapuwlary, türkmen bedewiniň milli baýramy, seýisçilik däpleriniň täzeden janlanmagy ýaş nesliň milli mirasa bolan söýgüsini artdyrýar. Şeýle çäreler arkaly at bilen ynsanyň arasyndaky mukaddes gatnaşygyň dowam edýändigi aýdyň görünýär.
Netijede, atçylyk we seýisçilik sungaty türkmen halkynyň ruhy dünýäsiniň aýrylmaz bölegidir. At türkmeniň ganaty, ýolbeledi, syrdaşy bolup, onuň taryhynda hem, kalbynda hem baky orun alýar.
Bagtyýar Pälwanow,
Oguzhan etrabynyň Bedenterbiýe we sport bölüminiň
sport mekdebiniň woleýbol boýunça tälimçi mugallymy.
