Ýürekde gaýduwsyzlyk, bedende güýç, aňda bolsa ýeňşe bolan ynam jemlenen pursatda ring diňe bir söweş meýdany bolman, eýsem adamyň öz-özüni synaýan beýik mekdebine öwrülýär. Boks — müňýyllyklaryň dowamynda kemala gelen, güýç bilen akyly, çydamlylyk bilen taktiki ussatlygy bir bitewi sungata birleşdirýän täsin sport görnüşidir. Ol diňe bir garşydaşy ýeňmek üçin däl, eýsem türgeniň öz içindäki gorkyny, ýadawlygy we kynçylyklary ýeňip geçmegi üçin hem uly ýol bolup hyzmat edýär.
Gadymy döwürlerden gözbaş alyp gaýdan boks häzirki wagtda dünýäniň ähli künjeklerinde giňden tanalýan, Olimpiýa oýunlarynyň möhüm ugurlarynyň biri bolan halkara sport görnüşine öwrüldi. Bu sportuň taryhy diňe bir ringdäki duşuşyklardan däl, eýsem dürli halklaryň sport medeniýetiniň, zähmetsöýerliginiň we ýeňşe bolan ymtylyşynyň taryhyndan ybaratdyr.
Türkmenistanda hem boks sporty uzak ýyllaryň dowamynda ösüş ýoluny geçip, häzirki döwürde ýaş nesliň arasynda uly gyzyklanma döredýän, ýurdumyzyň sport abraýyny halkara derejede görkezýän ugurlaryň birine öwrüldi. Türkmen boksçylarynyň dürli halkara ýaryşlarda gazanan üstünlikleri, tälimçileriň yzygiderli zähmeti we sport ulgamynda döredilýän mümkinçilikler bu ugurda täze belent sepgitlere ýol açýar.
Bu makalada boks sportynyň gadymy köklerinden başlap, onuň dünýä derejesinde ösüş tapgyrlary, halkara sport ulgamyndaky orny, Türkmenistanda kemala gelen taryhy ýoly hem-de häzirki döwürdäki üstünlikleri barada giňişleýin söhbet ediler. Boksuň diňe bir güýç synagy däl-de, eýsem erk-islegiň, maksada okgunlylygyň we ýeňşe bolan ynamyň beýanydygy taryhy wakalaryň we sport üstünlikleriniň üsti bilen açylyp görkeziler.
Boks sportynyň gadymy kökleri we ilkinji ösüş döwri
Adamzat taryhynda güýç, çydamlylyk we batyrgaýlyk aýratyn hormatlanylýan häsiýetleriň biri bolup gelipdir. Şonuň üçin hem el güýjüni, tizligi we taktiki pikirlenmäni birleşdirýän söweş sungatlarynyň iň gadymylarynyň biri bolan boks müňýyllyklaryň dowamynda kämilleşip, häzirki zaman sport derejesine ýetdi. Taryhy maglumatlara görä, boksuň ilkinji görnüşleri gadymy siwilizasiýalarda — Müsürde, Şumerde we beýleki gadymy medeni merkezlerde duş gelýär. Gadymy döwürlere degişli şekillerde adamlaryň ýumruk söweşleri bilen meşgullanandygy görkezilýär.
Boksuň düzgünleşdirilen sport görnüşi hökmünde ilkinji uly ädimleriniň biri Gadymy Gresiýa bilen baglanyşyklydyr. Miladydan öňki 688-nji ýylda boks gadymy Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizilipdir. Şol döwürde türgenler ellerini goramak üçin deri örtüklerden peýdalanypdyrlar. Emma gadymy boks häzirki zaman boksundan ep-esli tapawutlanypdyr. Söweşler köplenç berk çäklendirmesiz geçirilip, türgeniň diňe fiziki güýji däl, eýsem onuň ruhy berkligi hem synagdan geçirilipdir.
Wagtyň geçmegi bilen jemgyýetiň ösüşi, sport medeniýetiniň üýtgemegi we adam saglygyna bolan garaýşyň kämilleşmegi bilen boks has düzgünleşdirilen, howpsuz we ýokary hünär derejesindäki sport görnüşine öwrüldi.
Boksuň halkara sport görnüşine öwrülmegi
XIX asyr boks taryhynda aýratyn döwür hökmünde kabul edilýär. Hut şu döwürde Angliýada boksuň häzirki zaman düzgünleri kemala gelip başlady. 1867-nji ýylda kabul edilen Marquess of Queensberry düzgünleri häzirki professional boksuň esasy ýörelgeleriniň biri boldy. Bu düzgünler:
- boks ellikleriniň ulanylmagyny,
- raundlara bölünmegi,
- garşydaşyň howpsuzlygyny üpjün edýän kadalaryň girizilmegini öz içine aldy.
Şondan soň boks diňe bir güýç synagy bolman, eýsem taktika, strategiýa we ussatlygyň birleşýän sport sungatyna öwrüldi. XX asyryň başlarynda boks dünýäniň dürli yklymlaryna giňden ýaýrady. 1904-nji ýylda boks ilkinji gezek Olimpiýa oýunlarynyň maksatnamasyna girizildi we şondan bäri halkara sport ulgamynda möhüm orun eýeledi. Dünýä derejesindäki boks ösüşinde halkara guramalaryň döredilmegi hem uly ähmiýete eýe boldy. Häzirki wagtda dünýäniň köp ýurtlarynda milli federasiýalar, halkara ýaryşlar we dünýä çempionatlary geçirilýär. Halkara boks guramalary sportuň düzgünlerini kämilleşdirmekde, türgenleriň hukuklaryny goramakda we ýaş nesliň bu ugra gatnaşmagyny giňeltmekde möhüm işleri alyp barýarlar. Boks diňe bir sport däl, eýsem dürli halklary birleşdirýän halkara medeni gatnaşyklaryň hem möhüm bölegine öwrüldi.
Türkmenistanda boks sportynyň kemala gelşi
Türkmen topragynda sportuň dürli görnüşleri ýaly, boks hem zähmetsöýerligi, gaýduwsyzlygy we maksada okgunlylygy terbiýeleýän ugurlaryň biri hökmünde ösüş ýoluny geçdi. Türkmenistanda boks sportynyň ilkinji ösüş döwri XX asyryň dowamynda başlandy. Ýurdumyzda sport mekdepleriniň, türgenleşik merkezleriniň we hünärli tälimçileriň kemala gelmegi bilen boks ýaşlaryň arasynda giňden ýaýrap başlady. Sowet döwründe türkmen türgenleri dürli derejeli ýaryşlara gatnaşyp, tejribe topladylar. Garaşsyzlyk ýyllarynda bolsa Türkmenistanyň sport ulgamynda amala aşyrylan giň gerimli özgertmeler boksuň hem täze derejä çykmagyna mümkinçilik berdi. Türkmenistanyň milli boks mekdebi özboluşly aýratynlyklary bilen tapawutlanýar. Türkmen boksçylary:
- güýçli fiziki taýýarlygy,
- ýokary erk-islegi,
- tehniki ussatlygy,
- taktiki pikirleniş ukyby bilen halkara arenasynda özlerini tanatdylar.
Türkmenistanyň Milli boks federasiýasy ýurduň boks ulgamynyň ösdürilmegine, ýaş zehinleriň ýüze çykarylmagyna we halkara ýaryşlara taýýarlyk görmegine möhüm goşant goşýar.
Garaşsyzlyk ýyllarynda türkmen boksynda täze sepgitler
Türkmenistanyň Garaşsyzlyk ýyllary milli sportuň ähli ugurlarynda bolşy ýaly, boksda hem täze mümkinçilikleriň döwrüni açdy. Türkmenistanly boksçylar halkara ýaryşlarda üstünlikli çykyş edip, ýurdumyzyň sport abraýyny ýokarlandyrdylar. Şolaryň arasynda:
- Şöhrat Kurbanow — Olimpiýa oýunlarynda Türkmenistanyň wekili hökmünde çykyş eden ilkinji nesliň wekilleriniň biri boldy.
- Alýasger Başirow — Olimpiýa derejesindäki ýaryşlarda Türkmenistanyň adyndan çykyş etdi.
- Serdar Hudaýberdiýew — 2009-njy ýylda Aziýa çempionatynda altyn medal gazanyp, Türkmenistanyň boks taryhynda möhüm üstünlikleriň birine eýe boldy.
Mundan başga-da, türkmen boksçylary Aziýa çempionatlarynda, halkara kubok ýaryşlarynda we beýleki iri sport çärelerinde baýrakly orunlara mynasyp boldular. Bu üstünlikleriň aňyrsynda diňe bir türgenleriň şahsy zehini däl, eýsem tälimçileriň köpýyllyk zähmeti, sport mekdepleriniň işi we döwlet derejesinde döredilýän şertler dur.
Boks — erk-islegiň we milli buýsanjyň mekdebi
Boks ringde iki türgeniň duşuşygy ýaly görünse-de, onuň çuň manysy diňe garşylaşmakdan ybarat däldir. Boks adama:
- ýeňşe bolan ynamy,
- kynçylyklara garşy durmagy,
- tertipliligi,
- sabyrlylygy,
- maksada ýetmek ukybyny öwredýär.
Hakyky boksçy diňe güýçli ýumrugy bilen däl, eýsem akyly, ruhy berkligi we sport medeniýeti bilen tapawutlanýar. Häzirki döwürde Türkmenistanda boks ýaşlaryň arasynda giňden ýaýrap, sagdyn durmuş ýörelgesini wagyz edýän, watançylyk duýgusyny güýçlendirýän möhüm sport ugurlarynyň birine öwrüldi. Geljekde hem türkmen boksy täze zehinleriň ýüze çykmagy, halkara derejeli türgenleriň kemala gelmegi bilen ösüş ýoluny dowam etdirer. Çünki boksuň esasy ýörelgesi diňe bir garşydaşy ýeňmek däl, eýsem özüňdäki gowşaklyklary ýeňip, has kämil şahsa öwrülmekdir. Ringde ýeňiş sekuntlarda gazanylýar, ýöne şol ýeňşe eltýän ýol ýyllaryň zähmetinden başlanýar.
Akmyrat Esenmyradow,
Baýramaly etrabynyň Bedenterbiýe we sport bölüminiň boks boýunça tälimçisi.
