Häzirki döwürde halkara söwda-logistika ulgamlarynyň bäsdeşlige ukyplylygy diňe bir ulag infrastrukturasynyň kämilligi bilen däl, eýsem sanly tehnologiýalaryň ornaşdyrylyş derejesi, maglumatlaryň ygtybarly dolandyrylmagy we serhet geçiş amallarynyň tizligi bilen hem kesgitlenýär. Şol nukdaýnazardan, Türkmenbaşy Halkara deňiz portunda geçirilýän “e-TIR” halkara sanly ulgamynyň amaly synagy diňe bir täze tehnologiýanyň tejribe tapgyry däl, eýsem Hazar sebitiniň multimodal logistikasyny sanly esasda birleşdirýän möhüm strategik ädim hökmünde aýratyn ähmiýete eýedir.
- “e-TIR” – halkara gümrük ulgamynyň täze sanly nusgasy
- Türkmenistanyň sanly gümrük syýasatyndaky öňdebaryjy orny
- Üç döwletiň arasynda üznüksiz maglumat alyş-çalşygy üpjün edilýär
- Türkmenbaşy porty – halkara üstaşyr ulag geçelgesiniň sanly logistika merkezine öwrülýär
- Sanly logistika – halkara söwdanyň täze ösüş modeli
Şu hepde başlanýan utgaşdyryş maksatnamasynyň çäklerinde Azerbaýjan – Türkmenistan – Özbegistan ugry boýunça ilkinji synag ýük daşamasy amala aşyrylar. Taslama BMG-niň Ýewropa ykdysady komissiýasynyň (UNECE), UNCTAD-nyň hem-de Halkara awtomobil ulaglary bileleşiginiň (IRU) bilermenleriniň goldawy bilen 22–24-nji iýul aralygynda geçirilýän amaly çäreleriň esasy bölegini emele getirýär.
“e-TIR” – halkara gümrük ulgamynyň täze sanly nusgasy
Adaty kagyz görnüşindäki TIR kitapçalarynyň ornuna sanly maglumat alyş-çalşygyny ornaşdyrýan “e-TIR” ulgamy halkara ýük daşamalarynda gümrük amallaryny ep-esli ýeňilleşdirýär. Bu ulgam arkaly ýük baradaky maglumatlar elektron görnüşde degişli döwlet edaralaryna öňünden ýetirilýär, resmileşdiriş işleri awtomatlaşdyrylýar we serhet geçişlerinde ýüze çykýan administratiw bökdençlikler azaldylýar.
Soňky ýyllarda bu tehnologiýa awtoulag serhet geçelgelerinde öz netijeliligini üstünlikli subut etdi. Indi bolsa onuň mümkinçilikleri ilkinji gezek Hazar deňzi arkaly amala aşyrylýan multimodal logistika zynjyrynda giň gerimde synagdan geçirilýär.
Türkmenistanyň sanly gümrük syýasatyndaky öňdebaryjy orny
Türkmenistan sebitde “e-TIR” tehnologiýasyny gümrük edaralarynyň işine üstünlikli ornaşdyran ilkinji döwletleriň biri hökmünde häzirki wagtda bu ulgamy halkara üstaşyr ugurlarda giňden ulanmak ugrunda täze tapgyra gadam basýar.
Türkmenbaşy Halkara deňiz portunda geçirilýän amaly synaglar ýurduň sanly gümrük dolandyryşyny ösdürmek, halkara ulag geçelgelerini döwrebaplaşdyrmak hem-de döwletara maglumat alyş-çalşygyny kämilleşdirmek boýunça alyp barýan syýasatynyň nobatdaky netijesidir.
Bu başlangyç diňe bir milli logistika ulgamynyň netijeliligini ýokarlandyrman, eýsem Türkmenistanyň halkara üstaşyr ulag geçelgesiniň sanly infrastrukturasynyň möhüm bölegi hökmünde eýeleýän ornuny hem has-da pugtalandyrýar.
Üç döwletiň arasynda üznüksiz maglumat alyş-çalşygy üpjün edilýär
Synag gatnawynyň esasy maksady Azerbaýjan, Türkmenistan we Özbegistan arasynda gümrük maglumatlarynyň üznüksiz elektron alyş-çalşygyny üpjün etmekden ybaratdyr.
Bu ulgam birnäçe möhüm artykmaçlygy üpjün edýär:
- Deslapky elektron maglumat alyş-çalşygy arkaly Türkmenistanyň gümrük edaralary Bakudan ugraýan paromyň Türkmenbaşy portuna gelmezinden öň ýük baradaky maglumatlary kabul edýär.
- Portda garaşma wagty ep-esli gysgaldylýar, sebäbi ähli resminamalar öňünden sanly görnüşde taýýarlanylýar.
- Üznüksiz gözegçilik mehanizmi döredilip, ýüküň Azerbaýjandan ugradylyşyndan başlap, Özbegistandaky soňky nokadyna çenli ähli logistika zynjyry üç ýurduň degişli gümrük edaralary tarapyndan doly gözegçilik astynda saklanylýar.
Netijede, halkara üstaşyr gatnawlarynyň howpsuzlygy, açyklygy we netijeliligi has-da ýokarlanýar.
Türkmenbaşy porty – halkara üstaşyr ulag geçelgesiniň sanly logistika merkezine öwrülýär
Soňky ýyllarda giň gerimli döwrebaplaşdyryş işleriniň netijesinde Türkmenbaşy Halkara deňiz porty Hazar sebitindäki iň möhüm multimodal ulag merkezleriniň birine öwrüldi.
Häzirki wagtda port diňe bir deňiz we demir ýol infrastrukturasyny birleşdirýän logistika merkezi bolman, eýsem halkara sanly gümrük tehnologiýalarynyň üstünlikli ulanylýan platformasy hökmünde hem tanalýar.
IRU-nyň bilermenleriniň ýolbaşçylygynda geçirilýän okuw seminarlary we amaly gatnawlar portuň halkara derejedäki tehniki mümkinçiliklerini has-da kämilleşdirýär hem-de onuň Aziýa bilen Ýewropany baglanyşdyrýan halkara üstaşyr ulag geçelgesiniň esasy sanly hablarynyň biri hökmünde ähmiýetini ýokarlandyrýar.
Sanly logistika – halkara söwdanyň täze ösüş modeli
Häzirki dünýä ykdysadyýetinde sanly logistika diňe bir tehnologiýa däl, eýsem halkara söwdanyň durnukly ösüşini üpjün edýän möhüm ykdysady gurala öwrülýär.
“e-TIR” ulgamy arkaly maglumatlaryň real wagt tertibinde alyşylmagy:
- halkara söwdanyň tizligini ýokarlandyrýar;
- logistika çykdajylaryny azaldýar;
- serhet geçiş amallaryny ýönekeýleşdirýär;
- döwletara hyzmatdaşlygy has-da pugtalandyryýar;
- halkara ulag geçelgeleriniň bäsdeşlige ukyplylygyny güýçlendirýär.
Bu bolsa Hazar sebitiniň dünýä logistika ulgamyndaky ornuny täze strategik derejä çykarýar.
Sanly hyzmatdaşlygyň geljege gönükdirilen strategik ähmiýeti
Türkmenbaşy Halkara deňiz portunda geçirilýän “e-TIR” ulgamynyň synag tapgyry diňe bir täze sanly çözgüdiň tejribesi bolman, eýsem Azerbaýjan, Türkmenistan we Özbegistan arasynda gümrük, ulag we logistika hyzmatdaşlygynyň täze nusgasyny emele getirýän möhüm halkara taslamadyr.
Bu başlangyç halkara standartlaryna laýyklykda sanly gümrük dolandyryşynyň, multimodal logistika zynjyrynyň we halkara üstaşyr ulag geçelgesiniň bäsdeşlige ukyplylygyny has-da güýçlendirýär. Şeýle hem taslama Türkmenistanyň Hazar sebitinde sanly logistika we üstaşyr ulag hyzmatlaryny ösdürmek ugrunda alyp barýan yzygiderli syýasatynyň üstünlikli dowam edýändigini aýdyň görkezýär.
