Woleýbol häzirki wagtda diňe bir sport meýdançasynda geçirilýän bäsleşik däl, eýsem bir asyrdan gowrak wagtyň dowamynda dürli yklymlary, halklary we nesilleri birleşdiren halkara sport medeniýetidir. 1895-nji ýylda adaty beden terbiýe maşky hökmünde başlanan bu oýun gysga wagtyň içinde milli çäklerden çykyp, dünýä çempionatlarynyň, Olimpiýa oýunlarynyň we iri halkara ýaryşlarynyň aýrylmaz bölegine öwrüldi. Onuň şeýle giň gerim almagynyň esasy sebäbi diňe tizliginde ýa-da tomaşa täsirinde däl, eýsem her bir hereketiň ynam, sazlaşyk we toparlaýyn pikirlenme bilen baglanyşykly bolmagyndadyr.
- Woleýbolyň dünýä inen güni: sport taryhynda täze sahypanyň açylyşy
- Serhetleri aşan oýun: woleýbolyň dünýäni gurşan sport hereketi
- Türkmen woleýbolynyň taryhy kökleri we kemala gelişiniň ilkinji döwri
- Türkmen woleýbolynyň halkara arenadaky ösüşi we täze belentlikleri
- Woleýbolyň güýji — alty oýunçynyň bir ýürek bolup urmagynda
Woleýbolyň taryhy — bu bir oýnuň kem-kemden kämilleşişiniň taryhy bolmak bilen çäklenmeýär. Ol sport düzgünleriniň standartlaşmagy, halkara federasiýalaryň döredilmegi, milli mekdepleriň kemala gelmegi we täze nesil türgenleriň dünýä arenasyna çykmagy bilen baýlaşan uly ösüş ýoludyr. Şol taryhyň içinde Türkmenistanyň hem öz orny bar: ýurdumyzda woleýbolyň irki ösüş tapgyrlaryndan başlap, milli ýygyndylaryň halkara ýaryşlardaky çykyşlaryna çenli uzan ýol bu sport görnüşiniň jemgyýetdäki ornunyň barha berkeýändigini görkezýär. Şonuň üçin woleýbol baradaky gürrüň diňe geçmişi ýatlamak däl, eýsem sportuň nähili ýagdaýda dünýä derejesindäki birleşdiriji güýje öwrülendigine düşünmekdir. Bu makalada onuň döreýşi, ýer ýüzüne ýaýraýşy, halkara sport derejesine çykmagy, Türkmenistandaky taryhy ösüşi we häzirki döwürde gazanylýan üstünlikleri yzygiderli seljerilýär.
Woleýbolyň dünýä inen güni: sport taryhynda täze sahypanyň açylyşy
Woleýbolyň taryhy sport dünýäsiniň iň täsin ösüş hekaýalarynyň biridir. Häzirki wagtda millionlarça adamyň söýgüsini gazanan, Olimpiýa oýunlarynyň abraýly görnüşleriniň birine öwrülen bu sport ilkibaşda professional bäsleşik döretmek maksady bilen däl-de, adamlara beden taýdan işjeň, emma basketbola garanyňda az çaknyşykly oýun hödürlemek maksady bilen döredilipdi.
Woleýbolyň düýbi 1895-nji ýylda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň Massaçusets ştatyndaky Holyoke şäherinde tutuldy. YMCA guramasynyň beden terbiýesi boýunça mugallymy William George Morgan uly ýaşly adamlaryň hem oýnap biljek, beden taýýarlygyny ösdürýän, şol bir wagtda göni beden çaknyşygyny azaldýan täze oýun döretmegiň üstünde işledi. Şeýlelikde, ol basketbolyň, tennis torunyň we beýleki birnäçe sport hereketleriniň aýratynlyklaryndan peýdalanyp, täze oýnuň esaslaryny kemala getirdi. Ilkibaşda oňa “Mintonette” diýlip at berildi.
Täze oýnuň esasy pikiri örän sada görünýärdi: top beýik toruň üstünden garşy tarapa geçirilmelidi we onuň ýere gaçmagyna ýol berilmeli däldi. Emma hut şu ýönekeý ýörelgäniň içinde soňra ägirt uly taktiki dünýä emele geldi. 1896-njy ýylda täze oýun köpçülige görkezilende professor Alfred Halstead topuň toruň üstünden howada urlup geçirilýändigine ünsi çekip, “Mintonette” adynyň ýerine “Volley Ball” adyny teklip etdi. Wagtyň geçmegi bilen bu iki söz birleşdirilip, häzirki “Volleyball” görnüşi emele geldi.
Morgan täze oýny döredende onuň bir asyrdan gowrak wagt soň dünýäniň iň köp oýnalýan toparlaýyn sportlarynyň birine öwrüljegini göz öňüne getiren hem däldir. Ýöne woleýbolyň artykmaçlygy ilkinji günlerden aýdyňdy: onuň üçin ägirt uly meýdan gerek däldi, oýunçylaryň arasynda göni beden çaknyşygy ýokdy, emma tizligiň, güýç-kuwwatyň, ünslüligiň we toparlaýyn sazlaşygyň ähmiýeti juda ýokarydy. Şeýlelikde, woleýbol diňe bir täze oýun hökmünde däl, eýsem adamyň şahsy başarnygyny toparyň umumy hereketine tabyn edýän sport pelsepesi hökmünde dünýä indi.
Serhetleri aşan oýun: woleýbolyň dünýäni gurşan sport hereketi
Täze sport görnüşiniň ýaýraýşy örän çalt boldy. YMCA ulgamynyň halkara gatnaşyklary woleýbolyň ABŞ-nyň çäginden çykmagyna aýratyn mümkinçilik berdi. 1900-njy ýylda Kanada ABŞ-dan soň woleýboly kabul eden ilkinji daşary ýurtlaryň biri boldy. Soňra oýun Aziýa ýaýrady. XX asyryň ilkinji onýyllyklarynda ol Ýaponiýada, Hytaýda, Filippinlerde, Hindistanda we beýleki ýurtlarda tanalyp başlandy. 1913-nji ýylda woleýbol Manilada geçirilen ilkinji Uzak Gündogar oýunlarynyň maksatnamasyna girizildi. Şeýlelikde, bary-ýogy iki onýyllygyň dowamynda ýerli beden terbiýe oýny halkara sport hereketiniň bir bölegine öwrülip ugrady. Emma bir mesele bardy: dürli ýurtlarda woleýbol birmeňzeş düzgünler boýunça oýnalmaýardy. Toparyň düzümindäki oýunçylaryň sany, toruň beýikligi, meýdançanyň ölçegi, topa degmegiň sany ýaly düzgünlerde tapawutlar bardy. Şonuň üçin woleýbol hakykatdan hem dünýä derejesindäki sporta öwrülmek üçin birleşdirilen halkara düzgünlere mätäçdi. Bu ugurdaky iň möhüm öwrülişikleriň biri 1947-nji ýylda boldy. Şol ýylyň 20-nji aprelinde Parižde 14 ýurduň wekilleriniň gatnaşmagynda Halkara woleýbol federasiýasy — FIVB döredildi. Bu diňe täze bir guramanyň döremegi däldi. Hut şol pursatdan başlap woleýbol dünýä derejesinde bir bitewi sport ulgamyna öwrülip ugrady.
FIVB-niň döredilmegi bilen halkara ýaryşlarynyň hem täze döwri başlandy. Erkekleriň arasynda ilkinji dünýä çempionaty 1949-njy ýylda, zenanlaryň arasynda bolsa 1952-nji ýylda geçirildi. Bu ýaryşlar woleýbolyň diňe köpçülikleýin oýun däl-de, eýsem ýokary derejeli professional sport görnüşidigini görkezdi. Emma onuň halkara abraýyny düýpgöter ýokarlandyran waka 1964-nji ýylda bolup geçdi. Şol ýyl Tokioda geçirilen Olimpiýa oýunlarynda woleýbol ilkinji gezek resmi medal sport görnüşi hökmünde Olimpiýa maksatnamasyna girizildi. Şeýlelikde, 1895-nji ýylda kiçijik bir sport zalynda başlanan pikir bary-ýogy 69 ýyldan soň dünýä sportunyň iň beýik sahnasyna çykdy. Soňky ýyllarda woleýbolyň başga ugurlary hem uly ösüş gazandy. Hususan-da, kenarýaka woleýboly 1996-njy ýylda Atlantada geçirilen Olimpiýa oýunlarynda resmi Olimpiýa görnüşine öwrüldi.
Şu günki woleýbol XIX asyryň ahyryndaky ilkinji nusgasyndan düýpgöter tapawutlanýar. Tizlik ýokarlandy, hüjüm kombinasiýalary çylşyrymlaşdy, blok, güýçli top girizmek, arka hatardan hüjüm etmek, libero ýaly taktiki we pozision elementler peýda boldy. Emma onuň esasy ýörelgesi henizem üýtgemedi: top ýere düşmänkä, topar ony halas etmeli we garşydaşyň meýdançasyna gaýtarmaly. Şol ýönekeý ýörelge woleýbolyň ähli gözelligini özünde jemleýär.
Türkmen woleýbolynyň taryhy kökleri we kemala gelişiniň ilkinji döwri
Türkmenistanda woleýbolyň ösüş taryhyny ýazmakda bir möhüm ylmy-žurnalistik ýörelgä eýermek zerurdyr: tassyklanmadyk senäni taryhy hakykat hökmünde görkezmeli däl. Häzirki wagtda elýeterli ygtybarly açyk çeşmelerde “Türkmenistanda woleýbol hut şu gün ýa-da şu ýylda ilkinji gezek döredildi” diýen görnüşde takyk resmi sene görkezilmeýär. Ýöne taryhy maglumatlar woleýbolyň Türkmenistanda eýýäm XX asyryň 30-njy ýyllarynda guramaçylykly derejede ösdürilendigini subut edýär. Şu jähetden iň möhüm resminamalaşdyrylan seneleriň biri — 1936-njy ýylyň 24–27-nji marty.
Şol günlerde Rostow-na-Donu şäherinde geçirilen IV Bütinsoýuz woleýbol baýramçylygynyň erkekleriň ýaryşyna Aşgabat topary hem gatnaşypdyr. Ýaryşda 12 erkekler topary bolup, olar şol döwrüň ýedi respublikasyna wekilçilik edipdir. Aşgabat toparynyň şeýle derejedäki ýaryşa gatnaşmagy 1936-njy ýyla çenli Türkmenistanda guramaçylykly woleýbol toparynyň we ýaryş tejribesiniň eýýäm kemala gelendigini görkezýär. Şonuň üçin ylmy taýdan 1936-njy ýyly Türkmenistanda woleýbolyň “döredilen ýyly” diýip däl, eýsem häzirki wagtda açyk taryhy çeşmeler arkaly tassyklap bolýan iň irki iri guramaçylykly woleýbol sepgitleriniň biri hökmünde görkezmek has dogrudyr. Bu tapawut örän möhümdir. Sebäbi sportuň bir ýurda ilkinji gezek haçan getirilendigi bilen şol ýurduň toparynyň resmi ýa-da iri ýaryşda ilkinji gezek haçan çykyş edendiginiň arasynda ýyllar bolup biler. Şeýle-de bolsa, 1936-njy ýylda Aşgabadyň toparynyň iri ýaryşda çykyş etmegi şol döwürde paýtagtda türgenleşigiň, oýunçylaryň we woleýbol boýunça belli bir guramaçylyk ulgamynyň bardygyny görkezýän güýçli taryhy delildir. Soňky onýyllyklarda woleýbol Türkmenistanyň mekdeplerinde, ýokary okuw mekdeplerinde, sport jemgyýetlerinde we ýöriteleşdirilen sport mekdeplerinde barha giň ýaýrady.
Garaşsyzlyk ýyllarynda bolsa bu sportuň guramaçylyk binýady täze mazmuna eýe boldy. Häzirki wagtda Türkmenistanyň Woleýbol federasiýasy hereket edýär we ýurdumyz Aziýanyň hem-de Merkezi Aziýanyň halkara woleýbol ulgamynda çykyş edýär. Woleýbolyň ösüşiniň iň möhüm aýratynlygy onuň diňe milli ýygyndy topar bilen çäklenmeýänligidir. Ýurdumyzda mekdep okuwçylarynyň, talyplaryň, welaýatlaryň we dürli sport toparlarynyň arasynda yzygiderli ýaryşlaryň geçirilmegi täze nesil türgenleriň ýüze çykmagyna mümkinçilik berýär. Bu ýagdaý woleýbolyň geljeginiň diňe bir häzirki milli ýygyndynyň netijelerine däl, eýsem ýaşlaryň taýýarlyk ulgamynyň dowamlylygyna baglydygyny görkezýär.
Türkmen woleýbolynyň halkara arenadaky ösüşi we täze belentlikleri
Soňky ýyllar Türkmenistanyň erkekler ýygyndy toparynyň Merkezi Aziýa derejesinde has görnükli netijeleri gazanan döwri hökmünde aýratyn bellenmäge mynasypdyr. Şol ösüşiň aýdyň mysallarynyň biri 2024-nji ýylda Pakistanyň Yslamabat şäherinde geçirilen CAVA Milletler ligasy boldy. Owganystanyň, Eýranyň, Gyrgyzystanyň, Pakistanyň, Şri-Lankanyň we Türkmenistanyň ýygyndylarynyň gatnaşan ýaryşynda türkmen woleýbolçylary toparçadaky duşuşyklarda Gyrgyzystany 3:0, Owganystany 3:1, Şri-Lankany bolsa 3:0 hasabynda ýeňip, finala çykmagy başardylar. Netijede, Türkmenistanyň ýygyndysy bu abraýly ýaryşyň kümüş medalyna mynasyp boldy.
Şol ýylyň oktýabrynda Daşkentde geçirilen 2024 CAVA erkekler çempionatynda Türkmenistanyň ýygyndysy Owganystany ýeňip, bürünç medal gazandy. Bu netije türkmen toparyna indiki CAVA ýaryşlaryna gatnaşmak mümkinçiligini hem berkitdi. Emma ösüşiň iň uly sepgitleriniň biri 2025-nji ýylda gazanyldy. Bangladeşiň Daka şäherinde geçirilen CAVA Cup for Men 2025 ýaryşynda Türkmenistanyň ýygyndysy ähli duşuşyklary ýeňiş bilen tamamlady. Türkmen woleýbolçylary:
Nepaly — 3:0,
Şri-Lankany — 3:1,
Owganystany — 3:1,
Bangladeşi — 3:2,
Maldiwleri — 3:0 hasabynda ýeňdiler.
Final duşuşygynda Türkmenistan ýene-de Owganystanyň ýygyndysy bilen duşuşdy. Bäş set dowam eden dartgynly bäsleşikde türkmen woleýbolçylary 3:2 hasabynda ýeňiş gazanyp, taryhynda ilkinji gezek CAVA kubogyna eýe boldular. Bu ýeňşiň aýratyn ähmiýeti bardy. Türkmenistanyň resmi habar çeşmesiniň maglumatyna görä, şol netije erkekler ýygyndysyna 11 ýyllyk arakesmeden soň Aziýa derejesindäki baş ýaryşa gatnaşmak üçin ýollanma almaga mümkinçilik berdi. Mundan ozal Türkmenistanyň ýygyndysy Aziýa çempionatynda 2015-nji ýylda çykyş edipdi.
Ýaryşda türkmen woleýbolçylarynyň şahsy ussatlygy hem ýokary baha mynasyp boldy. Bagtyýar Hemragulyýew iň gowy hüjümçi oýunçylaryň biri hökmünde, Akmyrat Döwledow bolsa iň gowy pas beriji hökmünde tapawutlandy. Aziýa Woleýbol konfederasiýasynyň maglumatlarynda Bagtyýar Hemragulyýew ýaryşyň iň gymmatly oýunçysy hökmünde hem görkezildi. Bu üstünlikleri diňe medal sanawy hökmünde kabul etmek ýeterlik däldir. Olaryň aňyrsynda Türkmenistanyň woleýbolynyň sebit derejesinde bäsdeşlige ukyply topar döretmek tapgyryna geçendigini görkezýän has çuň many bar.
Ýurdumyzda içerki ýaryşlaryň geçirilmegi hem şol ösüşiň dowamydyr. 2026-njy ýylyň ýanwar aýynda Türkmenistanyň dürli sebitleriniň toparlaryny birleşdirýän açyk woleýbol çempionatynyň geçirilmegi tejribeli türgenler bilen zehinli ýaşlaryň bir meýdançada duşuşmagyna şert döretdi. Woleýbol ýokary okuw mekdepleriniň durmuşynda hem barha möhüm orun eýeleýär. 2026-njy ýylyň sentýabrynda Türkmenistanyň Oguz han adyndaky Inžener-tehnologiýalar uniwersitetiniň açyk kubogy ugrunda erkekleriň arasynda geçirilen ýaryşa 12 toparyň gatnaşmagy bu sportuň talyp ýaşlaryň arasynda-da giň gerime eýedigini görkezýär. Şeýlelikde, türkmen woleýbolynyň ösüşi diňe bir milli ýygyndynyň netijeleri bilen däl, eýsem sport mekdebi — ýaşlar ýaryşy — milli çempionat — halkara meýdança diýen bitewi zynjyryň kemala gelmegi bilen ölçenýär.
Woleýbolyň güýji — alty oýunçynyň bir ýürek bolup urmagynda
Woleýboly beýleki köp sport görnüşlerinden tapawutlandyrýan aýratyn bir kanun bar: bu ýerde topy alyp, uzak wagtlap ýeke özi hereket edip bolmaýar. Oýunçy topa degýär — we ony ýoldaşyna ynanýar. Birinjisi topy kabul edýär. Ikinjisi hüjümi taýýarlaýar. Üçünjisi zarba urýar. Blok goýýan oýunçy öz ýoldaşynyň hereketini duýýar. Goragçy hüjümçiniň ýalňyşyny düzedýär. Bir utuk kähalatlarda bary-ýogy birnäçe sekuntda gazanylýar, emma şol birnäçe sekundyň aňyrsynda ýüzlerçe sagat türgenleşik, müňlerçe gaýtalanan hereket we biri-birine bolan ynam ýatyr.
Woleýbolyň terbiýeçilik güýji-de hut şunda. Ol türgene diňe beýik bökmek ýa-da güýçli zarba urmak endigini bermeýär. Ol adama jogapkärçiligi, tertip-düzgüni, sabyrlylygy, çalt karar kabul etmegi, ýoldaşyna ynanmagy we şahsy bähbidi umumy maksada tabyn etmegi öwredýär. Şonuň üçin woleýbol diňe sport zalynda başlanýan we şol ýerde tamamlanýan oýun däldir.
1895-nji ýylda William Morganyň döreden ýönekeý “Mintonette” oýny wagtyň synagyndan geçip, dünýä derejesindäki sport medeniýetine öwrüldi. 1947-nji ýylda FIVB-niň döredilmegi onuň halkara binýadyny berkitdi. 1964-nji ýylda Olimpiýa oýunlaryna girmegi bolsa dünýä sportunyň iň belent derejesindäki ornuny tassyklady. Türkmenistanda onuň taryhynyň irki resminamalaşdyrylan sahypalary 1930-njy ýyllara uzap gidýär. 1936-njy ýylda Aşgabat toparynyň iri Bütinsoýuz ýaryşynda çykyş etmeginden başlap, 2024-nji ýylyň CAVA Milletler ligasynyň kümüş medalyna, 2024-nji ýylyň CAVA çempionatynyň bürünç medalyna we 2025-nji ýylda ilkinji gezek CAVA kubogynyň gazanylmagyna çenli uzan ýol türkmen woleýbolynyň täze ösüş derejesine ýetendigini görkezýär. Emma bu taryhyň iň uly manysy diňe kuboklarda ýa-da medallarda däl.
Woleýbol bize ýeňşiň kähalatlarda iň güýçli oýunçynyň elinden däl-de, biri-birine ynanýan adamlaryň bilelikdäki hereketinden döreýändigini öwredýär. Tor iki topary biri-birinden aýyrýar. Ýöne şol toruň üstünden uçýan bir top ussatlygy, erk-islegi, dostlugy we adamlaryň bir maksada birleşmek güýjüni dünýä görkezýär. Şonuň üçin woleýbol — diňe bir sport däl. Ol jebisligiň ýeňiş sungatydyr.
Nargiza Seýtiýewa,
Mary şäheriniň 8-nji Sport mekdebiniň woleýbol boýunça tälimçisi.
