Woleýbolyň özüne çekiji güýji onuň ýönekeý görünýän, emma içgin öwrenildigiçe çuňlaşýan häsiýetindedir. Bir top, bir tor, iki topar… Ilkinji seredişde oýnuň gurluşy şundan ybarat ýaly. Emma meýdança girilen pursadyndan başlap, bu ýönekeý gurluş hereket, pikirleniş, sazlaşyk, tizlik, ynam we toparlaýyn jogapkärçilik ýaly birnäçe gymmatlygy özünde birleşdirýär. Şonuň üçin ýaş nesle woleýbol öwretmek diňe tehniki hereketleriň toplumyny görkezmek däldir. Esasy wezipe — çagada ýa-da ýetginjekde ilki bilen topa ýakynlaşmak islegini, soňra oýnamaga höwesi, onuň yzysüre öwrenmäge sabyry kemala getirmekdir. Ussatlyk şondan soň başlanýar.
- Woleýbol näme? — oýnuň manysy we esasy aýratynlyklary
- Woleýbol sportyna ýaşlarda höwes döretmegiň täsirli ýollary
- Woleýbol oýnuny ýaşlara öwretmegiň ýönekeý we netijeli usullary
- Woleýbol usulyýeti: tehnika, taktika we oýun düşünjesi
- Woleýbol boýunça okuw gollanmalary we tälimçilik tejribesi
- Woleýbolyň iň uly ýeňşi — ýaş türgeni oýunda saklamakdyr
Häzirki wagtda Halkara woleýbol federasiýasy — FIVB hem woleýboly diňe ýokary netijeler sporty hökmünde däl, eýsem dürli ýaşdaky adamlara laýyklaşdyrylyp bilinýän, köpçülikleýin öwredilmäge amatly sport görnüşi hökmünde ösdürýär. Guramanyň tälimçilik serişdelerinde başlangyç derejede oýnuň düzgünlerini, esasy tehnikalary, türgenleşik usullaryny we woleýbolyň gymmatlyklaryny öwretmäge aýratyn orun berilýär.
Woleýbol näme? — oýnuň manysy we esasy aýratynlyklary
Resmi kesgitlemä görä, woleýbol — tor bilen iki bölege bölünen meýdançada iki toparyň arasynda oýnalýan sport görnüşidir. Toparyň maksady topy toruň üstünden garşydaş meýdançasyna düşürmek we garşydaşyň edil şol hereketi ýerine ýetirmegine päsgel bermekdir. Bir topar, blokdaky degişden başga, topy garşy tarapa geçirmek üçin iň köp 3 gezek degip biler. Her utulan oýun pursady — ralliniň ýeňijisine bir utuk berýär.
Uly ýaşlylaryň nusgawy woleýbolynda meýdançanyň ölçegi 18 × 9 metr, ýagny her tarap 9 × 9 metrdir. Resmi ulylar ýaryşlarynda toruň beýikligi erkeklerde 2,43 metr, zenanlarda bolsa 2,24 metr bolýar. Bir wagtda her topardan meýdançada 6 oýunçy çykyş edýär.
Adaty duşuşygyň ilkinji dört seti 25 utuga, zerur bolan bäşinji — aýgytlaýjy set bolsa 15 utuga çenli dowam edýär. Ýöne topar seti ýeňmek üçin azyndan 2 utuk artykmaçlyk gazanmalydyr. Emma ýaşlara woleýbol öwredilende şu sanlaryň hemmesini ilkinji sapakdan olaryň öňünde düzgünler diwary edip goýmak hökman däl. Çaga üçin woleýbol ilkinji nobatda hereket edip bolýan, şatlyk berýän we üstünlik gazanmak mümkin bolan oýun hökmünde açylmalydyr.
Başlangyç okuwda meýdançany kiçeltmek, toruň beýikligini ýaş aýratynlygyna görä peseltmek, ýeňil topdan peýdalanmak, oýunçylaryň sanyny azaltmak ýaly pedagogik uýgunlaşdyrmalar täsirli bolup biler. Maksat professional duşuşygyň şertlerini göçürmek däl-de, ýaş oýunçynyň top bilen mümkin boldugyça köp galtaşmagyny üpjün etmekdir. Sebäbi bir çaga sapagyň dowamynda topa birnäçe gezek degip, galan wagty diňe garaşsa, onuň woleýbola söýgüsi kemala gelmez. Emma ol topy kabul etse, geçirse, hyzmat etse, ýalňyşsa, ýene synanyşsa — oýun onuň üçin şahsy tejribä öwrülýär. Woleýbola höwes topa tomaşa etmekden däl, top bilen ýaşamakdan döreýär.
Woleýbol sportyna ýaşlarda höwes döretmegiň täsirli ýollary
Ýaş türgeni sporta getirmek bilen ony sportda saklamak iki dürli meseledir. Owadan sport zaly, täze top ýa-da güýçli tälimçi ýaş adamy ilkinji sapaga getirip biler. Emma onuň ikinji, üçünji, ýüzünji sapaga-da höwes bilen gelmegi üçin başga güýç gerek. Ol güýç — üstünlik duýgusy. Tälimçilikde köp duş gelýän ýalňyşlyklaryň biri ilkinji günden çylşyrymly tehniki talaplara geçmekdir. Tälimçi «eliň beýle bolmaly», «aýagyň beýle durmaly», «top beýle uçmaly» diýip, ýaş oýunçynyň ähli ünsüni ýalňyşlyk gözlemäge gönükdirse, oýun kem-kemden şatlykdan synaga öwrülip biler. Ilkinji döwrüň esasy ýörelgesi başgaça bolmalydyr: «Öňürti oýna, soňra oýnuň içinde öwren». Munuň manysy tehnikany äsgermezlik etmek däldir. Gaýtam, tehniki hereketi onuň näme üçin gerekdigini duýdurýan ýagdaýyň içinde öwretmekdir. Mysal üçin, iki çagany biri-birine topy dogry geçirmek boýunça on minutlap diňe maşk etdirmek mümkin. Ýöne şol bir hereketi: «Haýsy jübüt topy ýere gaçyrman yzly-yzyna 10 gezek geçirip biler?» diýen kiçijik maksat bilen ýerine ýetirmek düýbünden başga psihologik täsir döredýär. Hereket şol bir hereket, emma indi onuň içinde maksat, gyzyklanma we ýeňiş duýgusy bar.
Ýaşlaryň höwesini güýçlendirýän ýene bir möhüm şert — olaryň ösüşini özlerine görkezmekdir. Düýn topy iki gezek saklap bilen çaga şu gün alty gezek üstünlikli geçiriş eden bolsa, şol ösüş bellige alynmalydyr. Kiçijik üstünlikleriň görülmegi ýaş oýunçynyň aňynda: «Men muny başarýaryn» diýen içki ynamy döredýär. Şonuň ýaly-da, türgenleri diňe iň güýçlüler we gowşaklar diýip bölmekden gaça durmak gerek. Woleýbolyň iň uly terbiýeçilik güýji onuň toparlaýyn häsiýetindedir. Bir oýunçy ilkinji topy kabul edýär, beýlekisi hüjüme taýýarlaýar, üçünjisi hüjümi tamamlaýar. Bir utugyň içinde birnäçe adamyň zähmeti görünýär. Şeýlelikde ýaş oýunçy kem-kemden örän möhüm hakykata düşünýär: «Topar meniň üçin däl, men hem topar üçin oýnaýaryn.»
Tälimçi hem diňe ýalňyşlygy aýdýan gözegçi däl, öwrenmäge ýol açýan ýolbaşçy bolmalydyr. «Näme üçin beýle etdiň?» diýen ýazgarýan sowalyň ýerine «Indiki gezek muny has ýeňil etmek üçin näme üýtgedip bileris?» diýen sowal ýaş oýunçyny pikirlenmäge iterýär. Woleýbolda psihologik taýýarlyk hut şundan başlanýar.
Woleýbol oýnuny ýaşlara öwretmegiň ýönekeý we netijeli usullary
Woleýbol tehnikasyny öwretmekde «çylşyrymly hereketden başlamak» zerur däl. Adam beýnisi we bedeni täze hereketi kem-kemden özleşdirýär. Şonuň üçin okuw ýönekeýden çylşyrymla, haýaldan tizlige, aýratyn hereketden oýun ýagdaýyna geçmelidir.
Ilkinji sapaklarda ýaş oýunçy top bilen dostlaşmalydyr: topy ýokary zyňmak, tutmak, hereketde alyp gitmek, bir eliňden beýlekisine geçirmek, diwar bilen ýönekeý maşklar etmek… Bularyň käbiri hakyky woleýbol hereketine meňzemeýän ýaly görünse-de, olar el–göz sazlaşygyny, giňişlik duýgusyny we topuň hereketini öňünden çaklamak ukybyny taýýarlaýar. Şondan soň öwredişi kem-kemden esasy tehnikalara geçirmek ýerliklidir: aşakdan kabul etmek → ýokardan geçirmek → hyzmat etmek → hüjüm urşy → blok → toparlaýyn ýerleşiş.
Bu ýerde «hemmesini bir wagtda gowy ýerine ýetirmeli» diýen maksat goýulmaly däldir. Her bir täze hereket öňki endigiň üstünde gurlanda, okuw has durnukly bolýar. Mysal üçin, hüjüm urşyny öwretjek bolýan tälimçi çaganyň heniz topa dogry ýakynlaşmagy, bökmegi ýa-da topuň uçuş wagtyny duýmagy başarmaýandygyny görse, güýçli uruş talap etmegiň peýdasy azdyr. Ilki ädimleriň sazlaşygy, soň böküş, soň el hereketi, ahyrynda olaryň bitewi birleşmesi öwredilýär. Şonuň ýaly-da, hyzmat öwredilende ilkinji maksat topy güýçli urmak däl-de, ony gözegçilik astynda gerekli ugra ibermek bolmalydyr.
Başlangyçda 1 × 1, soňra 2 × 2, 3 × 3 ýaly kiçi oýunlara geçmek aýratyn netijeli usuldyr. Sebäbi meýdançada adam näçe az bolsa, her ýaş oýunçy şonça-da köp top alýar, karar berýär we hereket edýär. Soňra bu gurluş 4 × 4, ahyrynda bolsa doly 6 × 6 toparlaýyn oýna ösdürilip bilner. Şeýle okuwda tehnika sapakdan aýry bir zat bolmagyny bes edýär. Çaga «aşakdan kabul etmegi öwrenýärin» diýip däl-de, «toparymyň topuny halas edýärin» diýip pikirlenip başlaýar. Bu psihologik tapawut örän möhümdir.
Başlangyç okuw üçin ýönekeý 60 minutlyk nusga
- 10 minut — ýeňil ylgaw, hereketli oýunlar we beden gyzdyrmak;
- 10 minut — top bilen tanyşlyk, zyňmak, tutmak, jübütlikdäki maşklar;
- 15 minut — aşakdan kabul etmek we ýokardan geçirmek;
- 10 minut — ýönekeý hyzmat maşklary;
- 10 minut — 2 × 2 ýa-da 3 × 3 kiçi woleýbol;
- 5 minut — ýeňil hereketler, sapagyň jemlenmegi we oýunçylaryň öz pikirlerini aýtmagy.
Bu wagt paýlanyşy hökmany standart däl. Ol ýaş aýratynlygyna, taýýarlyk derejesine we toparyň sanyna görä üýtgedilip bilner. Esasy şert — ýaş türgeniň sapakda uzak wagtlap nobata garaşyp durmazlygy, köp hereket etmegi we top bilen köp işleşmegi.
Woleýbol usulyýeti: tehnika, taktika we oýun düşünjesi
Woleýbolçy üçin güýç, çeýelik we beýiklik möhüm. Emma ýokary derejeli oýunda olaryň hemmesinden öň bir ukyp işleýär: wakany öňünden duýmak.
Top garşydaşdan nireden gelýär?
Kim kabul eder?
Ikinji geçiriş nirä gitmeli?
Blok nirede gurulmaly?
Boş meýdan nirede?
Bularyň ählisine oýunçy kähalatlarda birnäçe sekundyň böleginde jogap tapýar. Şonuň üçin ýaş woleýbolçyny taýýarlamak diňe bedeni türgenleşdirmek bilen tamamlanmaýar. Onuň oýun akylyny hem ösdürmek gerek.
Tälimçi her hereketiň «nädip?» diýen bölegi bilen birlikde «näme üçin?» diýen bölegini hem düşündirmelidir.
Mysal üçin:
«Topy şu ýere geçir» diýmegiň ýerine — «Näme üçin şu ýerde oýunçymyza geçiriş etmek amatly?» diýen sowal;
«Blokda eliňi ýokary galdyr» diýmegiň ýerine — «Garşydaşyň hüjüm ugruny nireden bilip bolýar?» diýen sowal;
«Şu ýere hyzmat et» diýmegiň ýerine — «Garşydaş toparyň kabul edişinde boş ýer nirede?» diýen sowal…
Şeýlelikde türgen buýrugy ýerine ýetirýän oýunçydan özbaşdak karar berýän oýunça öwrülýär. Woleýbolyň usulyýetinde hem hut şu sazlaşyk zerur: tehnika + taktika + beden taýýarlygy + psihologik taýýarlyk + toparlaýyn aragatnaşyk. Olaryň birini beýlekisinden üzňe ösdürmek doly oýunçy döretmeýär. FIVB-niň Level I Coaches Manual gollanmasynda hem başlangyç we köpçülikleýin woleýbolyň ösdürilmegi, hünärli tälimçiniň esasy derejeden başlap türgenleriň ösüşine ýolbaşçylyk etmeginiň ähmiýeti aýratyn görkezilýär. Level II gollanmasy bolsa türgenleşik teoriýasy, tehniki başarnyklary ösdürmek, beden taýýarlygy, tälimçiligiň psihologik taraplary we has kämil taktiki meseleler ýaly ugurlary giňeldýär. Bu ýerde möhüm bir ýörelge ýüze çykýar: çaga uly woleýbolçynyň kiçeldilen görnüşi däldir. Onuň kabul edişi, ünsi, bedeniň ösüş depgini we psihologik taýýarlygy öz ýaş aýratynlygyna eýedir. Şonuň üçin ýaşlara berilýän türgenleşik hem şol aýratynlygy göz öňünde tutmalydyr. Tälimçiniň ussatlygy kyn maşklary görkezmek bilen däl, kyn zady sada düşündirip bilmegi bilen ölçenýär.
Woleýbol boýunça okuw gollanmalary we tälimçilik tejribesi
Woleýbol öwretmek diňe şahsy tejribä daýanmaly ugur däldir. Häzirki zaman tälimçisi ylmy-usulyýet maglumatlaryny, resmi düzgünleri we halkara tejribesini yzygiderli öwrenmelidir. Bu babatda FIVB-niň resmi bilim ulgamy birnäçe möhüm çeşmäni hödürleýär.
FIVB Coaches Manual Level I — başlangyç tälimçilik üçin esasy gollanmalaryň biridir. Onda woleýbolyň öwredilişi, tälimçilik gurluşy we sportuň köpçülikleýin ösdürilmegi ýaly meseleler beýan edilýär.
FIVB Coaches Manual Level II — has tejribeli tälimçiler üçin niýetlenip, türgenleşigiň teoriýasyna, tehniki başarnyklaryň kämilleşdirilmegine, beden taýýarlygyna, psihologiýa we ýokary derejeli taktika giňişleýin seredýär.
FIVB E-Learning Coaches Course Level I bolsa täze başlan tälimçä esasy düzgünleri, woleýbol tehnikasyny, onuň gymmatlyklaryny, täze oýunçylary sport bilen nähili tanyşdyrmalydygyny hem-de degişli maşklary öwrenmäge mümkinçilik berýär. Level II elektron okuwynda bolsa türgenleşik teoriýasy, fiziki taýýarlyk, psihologik meseleler we çylşyrymly taktika ýaly ugurlar ösdürilýär. Mundan başga-da, tälimçi häzirki resmi düzgüni — FIVB Official Volleyball Rules 2025–2028 neşirini ulanmalydyr. Sebäbi oýun tehnikasyny öwretmek bilen düzgünleri öwretmek biri-birinden aýrylmaz düşünjelerdir. Oýunçy näme üçin rotasiýa edýär, näme üçin topar diňe üç gezek topa degip biler, haçan top meýdançanyň içinde ýa-da daşynda hasaplanýar — bularyň hemmesi onuň taktiki pikirlenişine täsir edýär.
FIVB-niň resmi Tools and Resources Centre bölüminde tälimçiler üçin Level I, Level II, woleýbol terminologiýasy we beýleki okuw serişdeleri jemlenýär. FIVB-niň elektron bilim merkezi bolsa tälimçileriň we mugallymlaryň bilim derejesini ýokarlandyrmak hem-de häzirki zaman woleýbolyndaky täze ugurlary öwrenmek maksadyny öňe sürýär. Emma iň gowy gollanma-da meýdançadaky diri pedagogik gatnaşygyň ýerini tutup bilmez. Kitap tälimçä näme etmelidigini düşündirip biler, emma belli bir ýaş oýunça şol zady nähili düşündirmelidigini ýagdaýyň özi görkezýär. Şonuň üçin gowy tälimçi bir wagtda hem mugallym, hem synçy, hem psiholog, hem-de toparyň ruhuny döredýän ýolbaşçydyr.
Woleýbolyň iň uly ýeňşi — ýaş türgeni oýunda saklamakdyr
Ýaş türgeniň ilkinji hüjüm urşy şowsuz bolup biler. Emma şol pursatlarda onuň sportdaky geljegini diňe tehniki ýalňyşlyk däl, şol ýalňyşlyga nähili garalýandygy hem kesgitleýär. Tälimçi her şowsuz hereketiň içinde täze synanyşyga ýer goýsa, ýalňyşlyk päsgelçilik däl-de, ösüşiň basgançagyna öwrülýär. Şeýle şertde woleýbol kem-kemden diňe türgenleşik bolmagyny bes edýär. Ol ýaş adama sabyrly bolmagy, ýoldaşyna ynanmagy, ýeňşi paýlaşmagy, ýeňlişden soň täzeden başlamagy, tiz pikirlenmegi we öz hereketine jogap bermegi öwredýär. Şu sebäpli ýaşlarda woleýbola höwes döretmegiň iň güýçli formulasy çylşyrymly däl:
ilki gyzyklandyr — soň öwret;
ilki üstünlik duýgusyny ber — soň talaby ýokarlandyr;
ilki oýny söýdür — soň ussatlyga ýol aç.
Çünki ussat woleýbolçy bir günde kemala gelmeýär. Ol bir gün topy ilkinji gezek eline alan, şol topy ýere gaçyrman saklamaga synanyşan we ertesi ýene-de meýdança dolanmak islän ýaş oýunçydan başlanýar. Woleýbolyň geljegi hem hut şol ikinji gezek meýdança dolanmak isleginden başlanýar.
